وقت و مرجع استفاضهء مشايخ عصر خود بوده است . قرطبى اهل قرطبهء اندلس ( اسپانيا ) است . در سال 567 درگذشته است . 11 . ارشادالعقل السليم الى مزايا القرآن الكريم ، معروف به تفسير ابوالسعود . ابوالسعود مؤلف اين تفسير از اكابر علماى عثمانى در قرن دهم است . سلطان بايزيد دوم از او به واسطهء تأليف اين تفسير قدردانى و تجليل فراوان كرد . پس از اشتغال به مقام قضا و جلوس به مسند قاضى القضاتى در سال 952 مفتى و شيخ الاسلام بلاد عثمانى شد . تفسير ابوالسعود مكرر در قاهره چاپ شده است . من اين تفسير را نديده‌ام ولى بعضى از محققين و اساتيد درجهء اول تفسير عصر ما براى اين تفسير ارزش فراوانى قائلند . ابوالسعود در سال 982 درگذشته است . 12 . روح البيان . اين تفسير به فارسى و عربى مخلوط است . اشعار فارسى عرفانى زيادى در آن گنجانيده شده است . مؤلف اين تفسير شيخ اسماعيل حقى از علماى عثمانى است . در استانبول به وعظ و ارشاد مشغول بود و بعد به شهر بروسه از شهرهاى تركيه رفت . اين مرد صوفى منش است ، تفسيرش نيز ذوقى و عرفانى است . به واسطهء عقايد صوفى مآبانه مورد آزار معاصرينش واقع شد . شيخ اسماعيل حقى در سال 1127 درگذشته است . 13 . روح المعانى . اين تفسير تأليف سيدمحمود بن عبد اللَّه بغدادى حسنى حسينى معروف به آلوسى است . آلوسى شافعى مذهب بوده اما در بسيارى مسائل از فقه حنفى پيروى مىكرده است . آلوسى قصيدهء عينيهء معروف عبد الباقى موصلى عمرى در مدح اميرالمؤمنين على عليه السلام را شرح كرده است . اين قصيده همان است كه سيدكاظم رشتى معروف نيز آن را شرح كرده و كتابش به شرح القصيدة معروف است . آلوسى اهل عراق است . گويند طايفه‌اى هستند در عراق به اين نام كه مشهورند و آلوس نام نقطه‌اى است در ساحل فرات « 1 » . آلوسى در سال 1270 درگذشته است . 14 . فتح القدير . اين تفسير تأليف محمد بن على بن محمد بن عبد اللَّه شوكانى يمنى است . شوكانى در شهر صنعاى يمن بزرگ شد و در همان جا به مقام تدريس و افتاء رسيد . شوكانى كتابى دارد به نام نيل الاوطارمن اسرارمنتقى الاخبار . بيشتر شهرت شوكانى به واسطهء اين كتاب است . شوكانى در سال 1250 درگذشته است .

--> ( 1 ) . همان ، چاپ سوم ، ج 1 / ص 59 .