چهارده تفسيرى كه نام برديم ، ظاهراً معروفترين و مشهورترين و رايجترين تفاسير اهل تسنن تا قرن سيزدهم است . در قرن چهاردهم در ميان اهل تسنن نيز تفاسير مهمى در مصر و ساير بلاد اسلامى نگارش يافته كه ما از ذكر آنها خوددارى كرديم . از چهارده مفسر نامبرده ، شش نفر - چنان كه ديديم - ايرانى مىباشند . بعضى از تفاسيرى كه ايرانيان نوشته‌اند در درجهء اول قرار دارد و غالب آنها قبل از قرن هفتم نوشته شده است . دو نفر از چهارده نفر ، يمنى ، دو نفر از بلاد عثمانى ، يك نفر اندلسى ( اسپانيايى ) ، يك نفر شامى ، يك نفر مصرى و يك نفر عراقى است . چنان كه ملاحظه مىشود در اين خدمت گرانبها به اسلام يعنى قرائت و تفسير ، غلبه با ايرانيان است . ايرانيان مسلمان از همهء مسلمانان ديگر بيشتر شور و نشاط و ايمان و اخلاص نشان داده‌اند . حديث و روايت يكى از ميدانهاى خدمت ايرانيان به اسلام در صحنهء علم و فرهنگ ، فن حديث است . فن حديث يعنى فن استماع و قرائت و ضبط و جمع و نقل سخنان رسول اكرم يا ائمهء اطهار . فن حديث نيز مانند تفسير به دو شاخهء شيعى و سنى منقسم مىگردد . محرك اصلى مسلمين به فراگيرى و جمع و نقل اخبار و احاديث ، اولًا نياز مسلمين به احاديث در امور دينى بود . ثانياً شخص رسول اكرم بنا بر روايت مسلّم و قطعى شيعه و سنى ، مكرر مردم را تشويق مىكرد كه آنچه از او مىشنوند ضبط كنند و براى آيندگان نقل نمايند . لهذا از صدر اسلام مسلمين علاقهء شديدى به ضبط و نقل احاديث نبوى نشان مىدادند . پس از انتشار اسلام و ورود ملل ديگر به جهان اسلام ، صحابهء رسول خدا كه شرف محضر آن حضرت را دريافته بودند و از آن حضرت كم يا زياد سخنان و قضايايى به ياد داشتند ارج و اهميت فراوان يافتند . علاقه مندان به احاديث نبوى براى استماع حديث از صحابه و يا تابعين ( كسانى كه صحابه را درك كرده بودند ) از شهرى به شهرى و از منطقه‌اى به منطقه‌اى مىرفتند . بسا كه يك نفر براى تحقيق در صحت و سقم يك حديث و براى استماع از يك راوى معتبر دهها فرسنگ راه طى مىكرد تا به محضر آن محدث راه مىيافت و