و مذهبى سرمشق آزاديخواهى و عدالت گسترى باشد . » « 1 » جرجى زيدان داستان معروف مرثيه گويى سيد شريف رضى را براى ابواسحاق صابى ذكر مىكند كه يك مرد روحانى در مرثيهء يك دانشمند كافر شعر مىگويد . سپس مىگويد : آزادى فكر و عقيده و مماشات با دانشمندان چنان بود كه آن مرد بزرگ روحانى با كمال آزادگى آن دانشمند صابى را مرثيه گفت . جرجى زيدان چنين نتيجه مىگيرد كه مردم در تعصب و عدم تعصب از بزرگان ( خلفا ، سلاطين ) خويش پيروى مىكنند و اگر بزرگان و فرمانروايان آزادمنش باشند ، سايرين نيز از آنان تبعيت دارند و عكسش هم عكس است . ولى اين نتيجه گيرى صحيح نيست . امثال سيد شريف رضى دنباله رو خلفا نبودند ، سعهء صدر و بلند نظرى را از خلفا نياموخته بودند ؛ از شارع مقدس اسلام آموخته بودند كه علم را به هرحال محترم مىشمارد ، و لهذا وقتى كه به سيد اعتراض شد پاسخ داد كه من در حقيقت علم را مرثيه گفتم نه شخص را . آقاى دكتر زرين كوب نيز در كتاب كارنامهء اسلام روح تسامح و بىتعصبى مسلمين را عامل مهمى در سرعت پيشرفت مسلمين مىشمارند « 2 » عامل ديگر كه در اقبال عظيم مسلمين به علوم مؤثر بوده است توصيه و تشويق فراوان اسلام به تحصيل علم است . جرجى زيدان با اينكه تعصب مسيحى دارد و در بعضى مسائل اين تعصب كاملًا نمودار است و گاهى مىخواهد اصرار بورزد كه مسلمين اوليه با هر كتابى جز قرآن مخالف بودند ، معذلك اعتراف مىكند كه تشويق اسلام به علم عامل مؤثرى بوده است . مىگويد : « همين كه مملكت اسلام توسعه يافت و مسلمانان از انشاى علوم اسلامى فارغ شدند ، كم كم به فكر علوم و صنايع افتادند و براى خود همه نوع وسايل تمدن فراهم ساختند و طبعاً در صدد تحصيل علم و صنعت برآمدند و چون از كشيشان مسيحى مطالبى از فلسفه شنيده بودند ، بيش از ساير علوم به فلسفه علاقه‌مند گشتند ، بخصوص كه احاديث وارده از ( حضرت ) رسول اكرم صلى الله عليه و آله آنان را به تحصيل علم و بخصوص فلسفه تشويق مىنمود

--> ( 1 ) . تاريخ تمدن اسلام ، ج 3 ، ترجمهء فارسى ، ص 247 . ( 2 ) . كارنامهء اسلام ، ص 13 - 16 .