ولى اين نظر بىاساس است . از مطالعهء دقيقتر در آثار صدر اسلام معلوم مىگردد كه كتابت و يادداشت از زمان پيغمبر اكرم معمول شد و ادامه يافت . مدارك فراوان براى اثبات اين مدعا وجود دارد . در پاورقى ترجمهء فارسى جلد اول تاريخ ادبيات براون ، قسمتى از كتاب مصنفات الشيعة الامامية فى العلوم الاسلامية تأليف علامهء فقيد شيخ الاسلام زنجانى بر رد نظريهء امثال براون نقل كرده و خلاف آن را اثبات كرده است « 1 » . همچنين علامهء جليل ، مرحوم آية اللَّه سيدحسن صدر ( اعلى اللَّه مقامه ) در كتاب بسيار نفيس تأسيس الشيعة لعلوم الاسلام كذب و بطلان اين نظريه را اثبات كرده‌اند و ما ضمن مباحث آتيه قسمتى از آنها را نقل خواهيم كرد . فعلًا ما براى پرهيز از اطالهء سخن از نقل آنها خوددارى مىكنيم « 2 » . علل و عوامل سرعت يكى از علل سرعت پيشرفت مسلمين در علوم اين بوده است كه در اخذ علوم و فنون و صنايع و هنرها تعصب نمىورزيدند و علم را در هر نقطه و در دست هر كس مىيافتند ، از آن بهره گيرى مىكردند و به اصطلاح امروز روح « تساهل » بر آنها حكمفرما بوده است . چنان كه مىدانيم در احاديث نبوى به اين نكته توجه داده شده است كه علم و حكمت را هر كجا و در دست هركس پيدا كرديد آن را فرا گيريد . رسول اكرم فرمود : « كَلِمَةُ الْحِكْمَةِ ضالَّةُ الْمُؤْمِنِ فَحَيْثُ وَجَدَهافَهُوَاحَقُّ بِها » « 3 » همانا دانش راستين گمشدهء مؤمن است ، هر جا آن را بيابد خودش به آن سزاوارتر است . در نهج البلاغه است : « الْحِكْمِةُ ضالَّةُ الْمُؤْمِنِ ، فَخُذِالْحِكْمَةَ وَلَوْمِنْ اهْلِ النِّفاقِ » « 4 » دانش راستين گمشدهء مؤمن است ، پس آن را فرا گير و بياموز ولو از مردم منافق . و هم از كلمات آن حضرت است : « خُذُوا الْحِكْمَةَ وَلَوْ مِنَ الْمُشْرِكينَ » « 5 » حكمت را بياموزيد ولو از

--> ( 1 ) . رجوع شود به جلد اول تاريخ ادبيات ايران ، تأليف ادوارد براون ، پاورقى ص 392 - 396 . ( 2 ) . ايضاً رجوع شود به رسالهء پيامبر امّى اثر ديگر نگارنده . ( 3 ) . بحارالانوار ، چاپ آخوندى ، ج 2 / ص 99 . ( 4 ) . نهج البلاغه ، حكمت 80 . ( 5 ) . بحار ، ج 2 / ص 97 .