« . . . اسلوب قرآن را در خطبه‌ها و كتابهاى خويش سرمشق قرار دادند و به آيات قرآن در تأليفات خويش تمثل جستند و آداب و تعليم قرآن در اخلاق و اطوار و زندگانى روزانهء مسلمانان پديد آمد ، در صورتى كه بسيارى از ملل اسلامى زبانى جز زبان قرآن داشتند و در كشورهايى مىزيستند كه از قرآن دور بود . مسلمانان گذشته از علوم شرعى در علوم لسانى ( صرف و نحو ) به آيات و معانى قرآن استشهاد و استدلال مىكردند . مثلًا تنها در كتاب سيبويه سيصد آيه از قرآن ذكر شده است . اديبان و نويسندگان كه در صدد تزيين گفته‌ها و نوشته‌هاى خود بودند حتماً از آيات قرآن استمداد مىجستند . » « 1 » جرجى زيدان مىگويد : « موقع استيلاى صلاح الدين ايوبى بر مصر در كتابخانه‌اى كه العزيز باللَّه دومين خليفهء فاطمى تأسيس كرد و وزير او يعقوب بن كلس او را به اين كار تشويق مىكرد ، سه هزار و چهارصد قرآن موجود بود كه همه را با آب طلا به خط زيبا نگاشته بودند . » « 2 » گنجينهء قرآن كه هم اكنون در موزهء آستان قدس رضوى هست با آن خطوط عالى و تذهيبها و نقاشيهاى حيرت‌انگيز نشانه‌اى از علاقهء مردم اين مرز و بوم به اين كتاب مقدس است . حركت علمى و فرهنگى اسلامى به همين ترتيبى كه گفتيم آغاز شد . اكنون دربارهء مردمى كه در آن حركت شركت داشتند بحث كنيم . هر چند اكثر آثار علمى كه از خارج دنياى اسلام نقل و ترجمه شد از غير ايران بود ، ولى اكثريت آثار اسلامى ، چه در رشتهء علوم دينى و چه در رشته‌هاى ديگر به وسيلهء دانشمندان مسلمان ايرانى به وجود آمد . افتخار و امتياز ايرانيان در دورهء اسلام در همين است . ادوارد براون مىگويد : « اگر از علومى كه عموماً به اسم عرب معروف است اعم از تفسير و حديث و الهيات و فلسفه و طب و لغت و تراجم احوال و حتى صرف و نحو زبان

--> ( 1 ) . همان ، ص 93 . ( 2 ) . همان ، ص 314 .