و طب و هندسه و منطق و هيئت از يونان استفاده نمودند ، و از ايرانيان تاريخ و موسيقى و ستاره شناسى و ادبيات و پند و اندرز و شرح حال بزرگان را اقتباس كردند ، و از هنديان طب ( هندى ) و حساب و نجوم و موسيقى و داستان و گياه شناسى آموختند ، از كلدانيان و نبطيها كشاورزى و باغبانى و سحر و ستاره شناسى و طلسم فرا گرفتند ، و شيمى و تشريح از مصريان به آنان رسيد و در واقع عربها ( مسلمين ) علوم آشوريان و بابليان و مصريان و ايرانيان و هنديان و يونانيان را گرفته و از خود چيزهايى بر آن افزودند و از مجموع آن علوم و صنايع و آداب ، تمدن اسلام را پديد آوردند . » « 1 » نخستين حوزهء علمى علوم و فرهنگ اسلامى و به‌طور كلى تمدن اسلامى تدريجاً رشد كرد و باليد و بارور شد ، مانند هر موجود زنده كه اول به صورت يك سلول پديد مىآيد و تدريجاً در اثر استعداد و مايهء حياتى كه در آن سلول نهفته است رشد مىكند و همراه با رشد خود قسمت قسمت و شاخه شاخه مىشود و شكل مىگيرد و بالاخره به صورت يك دستگاه متشكل در مىآيد . جوشش و جنبش علمى مسلمين در نقطهء معين و از موضوع معين و به وسيلهء شخص معين آغاز شد . اكنون ببينيم در چه نقطه و مكانى اين كار آغاز گشت ؟ و نخستين حوزهء علمى مسلمين در كجا تشكيل شد ؟ . جوشش و جنبش علمى مسلمين از مدينه آغاز شد . اولين كتابى كه انديشهء مسلمين را به خود جلب كرد و مسلمين در پى درس و تحصيل آن بودند قرآن و پس از قرآن احاديث بود . اين بود كه اولين حوزهء علمى در مدينه تأسيس شد . براى اولين بار عرب حجاز در مدينه با مسألهء استادى و شاگردى و نشستن در حلقهء درس و حفظ و ضبط آنچه از استاد مىشنود آشنا شد . مسلمين با حرص و ولع فراوانى آيات قرآن را كه تدريجاً نازل مىگشت فرا مىگرفتند و به حافظه مىسپردند و آنچه

--> ( 1 ) . همان ، ص 246 و 247 .