را كه نمىدانستند از افرادى كه رسول خدا آنها را مأمور كتابت آيات قرآن كرده بود و به كتّاب وحى معروف بودند مىپرسيدند . بعلاوه ، بنا به توصيه‌هاى مكرر رسول خدا سخنان آن حضرت را كه به سنت رسول معروف بود از يكديگر فرا مىگرفتند . در مسجد پيغمبر رسماً حلقه‌هاى درس تشكيل مىشد و در آن حلقه به بحث و گفتگو دربارهء مسائل اسلامى و تعليم و تعلم پرداخته مىشد . روزى رسول خدا وارد مسجد شد و ديد دو حلقه در مسجد تشكيل شده است ؛ در يكى از آنها افراد به ذكر و عبادت مشغولند و در يكى ديگر به تعليم و تعلم . پس از آنكه هر دو را از نظر گذراند فرمود : « كِلاهُما عَلى خَيْرٍ وَلكِنْ بِالتَّعْليمِ ارْسِلْتُ » يعنى هر دو جمعيت كار نيك مىكنند اما من براى تعليم فرستاده شده‌ام . رسول خدا آنگاه رفت و در حلقه‌اى كه آنجا تعليم و تعلم بود نشست « 1 » بعد از مدينه ، عراق محيط جنب وجوش علمى گشت . در عراق ابتدا دو شهر بصره و كوفه مركز علم بودند اما پس از بناى بغداد ، آن شهر مركز علمى شد و در آن شهر بود كه علوم ملتهاى ديگر به جهان اسلام منتقل گشت . بعدها رى و خراسان و ماوراء النهر و مصر و شام و اندلس و غيره هر كدام به صورت يك مهد علمى درآمدند . جرجى زيدان پس از آنكه همت و تشويق امرا و حكام مسلمان را به عنوان يك عامل بسيار مؤثر ياد مىكند ، مىگويد : « دانش پرورى و علم دوستى بزرگان اسلام سبب شد كه روز به روز مؤلف و كتاب در قلمرو اسلام فزونى يابد و دايرهء تحقيق وسعت پيدا كند . پادشاه و وزير و امير و دارا و نادار و عرب و ايرانى و رومى و هندى و ترك و يهود و مصرى و مسيحى و ديلمى و سريانى ، در شام و مصر و عراق و فارس و خراسان و ماوراء النهر و سند و افريقا و اندلس و غيره در تمام شبانه روز به تأليف مشغول شدند و خلاصه آنكه هر جا اسلام حكومت مىكرد علم و ادب به سرعت پيشرفت مىنمود . در اين تأليفات گرانبها خلاصه‌اى از تحقيقات بنى نوع انسان از روزگار پيشين تا آن زمان ديده مىشد و مباحث مهمى از علوم طبيعى ، الهى ، نقلى ، رياضى ، ادبى و عقلى در كتب جمع شده بود و در نتيجهء تحقيقات علماى اسلام ، علوم مزبور داراى شعب

--> ( 1 ) . منية المريد شهيد ثانى ، ص 5 .