علم و فرهنگ صحنهء علم و فرهنگ وسيعترين و پرشورترين ميدانهاى خدمات ايرانيان به اسلام است . سرعت پيشرفت و توسعه ، كليت و شمول و همه جانبگى ، شركت طبقات مختلف اجتماع ، اشتراك مساعى ملل گوناگون ، چيزهايى است كه اعجابها را در مورد تمدن اسلامى سخت برانگيخته است . جرجى زيدان مىگويد : « عربها ( مسلمانان ) در مدت يك قرن و اندى مطالب و علومى به زبان خود ( عربى ) ترجمه كردند كه روميان در مدت چندين قرن از انجام آن عاجز بودند . آرى ، مسلمانان در ايجاد تمدن شگفت‌آور خود در غالب موارد به همين سرعت پيش رفته‌اند . » « 1 » مسلمين علومى را كه در فهم و درك قرآن و سنت بدانها نياز داشتند از قبيل علم قرائت ، تفسير ، كلام ، فقه ، حديث ، نحو ، صرف ، معانى ، بيان ، بديع ، سيرهء نبوى و غيراينها ابداع و اختراع كردند و اگر اقتباس كردند اقتباسشان ناچيز بوده است ؛ و علومى را كه محصول تمدن آن روز و نتيجهء مساعى و زحمات ملل ديگر بود از طبيعى و رياضى و نجوم و طب و فلسفه و غيره براى خود ترجمه و نقل كردند و بر آنها افزودند . جرجى زيدان مىگويد : « يكى از مزاياى تمدن اسلامى اين است كه علوم پراكندهء يونان و ايران و هند و كلده را به عربى نقل كرد و چيزهايى بر آن افزود و آن را ترقى داده كامل كرد . » « 2 » و هم او مىگويد : « مسلمانان قسمت عمدهء علوم فلسفى و رياضى و هيئت و طب و ادبيات ملل متمدن را به زبان عربى ترجمه و نقل كردند و از تمام زبانهاى مشهور آن روز و بيشتر ، از يونانى و هندى و فارسى كتابهايى ترجمه كردند و در واقع بهترين معلومات هر ملتى را از آن ملت گرفتند . مثلًا در قسمت فلسفه

--> ( 1 ) . تاريخ تمدن اسلام ، ترجمهء فارسى ، ص 247 . ( 2 ) . همان ، ترجمهء فارسى ، ص 178 .