بحث دربارهء تكليف فعلى ملتها نيست ؛ هدف كشف عوامل و عناصرى است كه وجدان ملى را مىسازد و روابط و عواطفى بين دسته‌اى از مردم برقرار مىكند تا يك ملت به وجود آيد . ديديم كه عوامل متعارف زبان و فرهنگ و سوابق تاريخى و نژادى ، گرچه در مبادى تكوين يك ملت مؤثرند ولى نقش اساسى و هميشگى ندارند . بدين جهت است كه مىگوييم نقش اين عوامل اصالت ندارد ؛ نه جوهر بلكه اعراض‌اند ، زيرا مردمى كه يك زمان براى استقلال و حيثيت مبارزه مىكردند ، پس از وصول به منظور ، به حسب انتظارات و داعيه‌هايى كه در سر دارند ، با منافع و مطامع مورد نظرشان باز به دسته‌هاى حاكم و محكوم و بهره‌ور و محروم تقسيم مىشوند و مبارزهء ملى به صورت مبارزهء داخلى و طبقاتى درمىآيد ؛ جدايى و مبارزه‌اى كه بين مردمى با يك فرهنگ و زبان و نژاد درمىگيرد ، همان مردم و افرادى كه قبلًا وجدان جمعى در آنان به وجود آمده بود ولى اكنون كه روابط عوض شده است وجدان جمعى هم مىميرد و محو مىشود . پس به هر حال ، مايه و پايهء تكوين يك واحد ملى يا يك ملت و ارتباط و پيوندى كه بين عواطف و دلهاى افراد برقرار مىشود و در نتيجه آرمان و ايده آلهاى مشتركى به وجود مىآورد چيست ؟ . ما مىبينيم در آن زمان كه مردم الجزاير با استعمار فرانسه جنگ آزاديبخش خود را شروع كرده بودند يا اكنون كه مردم فلسطين براى احيا و احقاق حقوق و هستى انسانى خود مبارزه مىكنند يا ويتناميها و . . . عناصر متعارف مليت از قبيل زبان مشترك و عناصر تاريخى و اقليمى و اقتصادى در نزديكى و تفاهم افرادشان مؤثر است ولى در عين حال مىبينيم در اقصى نقاط عالم هم مردمى ديگر به همان اندازهء يك الجزايرى يا ويتنامى يا فلسطينى ، دلشان براى پيروزى آنان مىتپد . نوعى وحدت و پيوند قلبى و آرمان ، همهء اين مردم مختلف را به يكديگر پيوند مىدهد ، وحدتى كه گاه دسته‌اى از افراد را وادار مىسازد زن و فرزند و محيط و مملكت خود را فراموش كرده با طى هزاران فرسنگ راه به جمع آنان بپيوندند و حتى در آنجا شهيد شوند ، در حالى كه نه زبان مشتركى دارند و نه فرهنگ و تمدن و سابقهء تاريخى واحدى . شما اگر به سرگذشت اين نهضتها رسيدگى كنيد ، چه بسا اشخاص بيگانه‌اى را از مليتهاى ديگر در آنها مىيابيد كه قهرمانيهايى هم كرده‌اند تا پس از پيروزى آنان جزو همانها باقى بمانند و با آنان ملت نوينى بسازند . از طرف ديگر ، در داخل يك كشور جماعت گوناگونى را مىيابيد كه از يك نژاد و