بايد كرد ، خوش طبعى مردم حجاز است . » « 1 » و هم از اغانى نقل مىكند كه : « ابن جريح ، يكى ديگر از فقهاى مدينه نشسته بود و گروهى كه در آن ميان عبد اللَّه بن مبارك و جماعتى از عراقيها بودند ، نزدش نشسته بودند و او سخن مىگفت . در اين بين يكى از مغنيان رسيد . ابن جريح از او خواست كه برايش تغنى كند . او عذر آورد . ابن جريح اصرار كرد . مقدارى تغنى كرد ، اما احساس كرد كه مستمعين را ناخوش آمد ؛ كوتاه كرد و گفت : اگر نبود حضور اين گرانجانان ، بيشتر مىماندم و تو را به طرب مىآوردم . ابن جريح رو كرد به حضار و گفت : مثل اينكه شما كار مرا زشت دانستيد . عبد اللَّه بن مبارك كه از فقهاى ايرانى نژاد است گفت : آرى ، ما در عراق با اينها مخالفيم . . . » « 2 » آنچه تأمل را برمىانگيزد اين است كه اولًا ايرانيان اهل فن غنا و موسيقى بودند و در آن كار سابقهء زيادى داشتند و عادتاً آنها مىبايست از نظر شرعى دنبال توجيه و تأويلى بروند و لااقل تسامح به خرج دهند . ثانياً شيوع لهو و غنا در حجاز به وسيلهء ايرانيان صورت گرفت ؛ مغنيان معروف آن عصر بيشتر ايرانى بوده‌اند ؛ در عين حال در جو مذهبى آن روز ، ايرانيان بيش از ساير ملتها تورّع و پرهيزكارى نشان داده‌اند . همچنانكه اشاره كرديم ، محل بحث جوّ و محيط مذهبى است ، اما محيطهاى غيرمذهبى مانند دربار هارون و دستگاه برامكه شكل ديگر بود . نشر و تبليغ اسلام مسألهء انتشار اسلام در جهان و كيفيت و علل آن ، خود مسأله‌اى مهم و قابل توجه است . بديهى است كه فطرى و منطقى بودن اين دين و هماهنگى آن با نواميس زندگى عامل اساسى انتشار آن است .

--> ( 1 ) فجرالاسلام ، ص 178 . ( 2 ) فجرالاسلام ، ص 178 .