مرتضى مطهرى
34
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي )
آثار اين روشنفكر « نكته به نكته با آثار همكارانش در كشور استعمارگر مىخواند » « 1 » . به عبارت ديگر ، در اين مرحله فكر روشنفكر جامعهء استعمارزده گرچه از مقولهء انديشه است ، ولى يك كالاى وارداتى است كه از وراء مرزها و از سوى كشورهاى مسلط غرب آمده است . او در اين مرحله تنها « ترجمهاى مىانديشد و ترجمهاى عمل مىكند » . اعتماد به معلومات و محفوظات و غرورى كه عادتاً به سبب جهل و عقب ماندگى نوعى تودهء مردم ، روشنفكران اين گونه سرزمينها دارند ، مانع نقادى دقيق و تحليل حوادث و واقعيات است . « سالها و قرنها حوادث دردناك لازم است تا اين گونه روشنفكران از خواب خرگوشى بيدار شوند » و حقيقت و ارزش عقايد آنها بر مردم فريفته شده روشن گردد . از اين گذشته ، اينچنين روشنفكران تنها در مراحل اوليهء حركت فكرى و عملى خود است كه بيدار كردن وجدان ملى را وجههء همت خود قرار مىدهند ؛ در اندك زمانى به دليل ماهيت روحيات و افكارى كه دارند ، الگوهايى از ظواهر تمدن و طرز زندگى غربى براى خود مىسازند كه به زودى آنان را به سوى زندگانى راحت و مرفه اروپايى مىكشاند و اين كشش هم در ذات خود مستلزم سكوت و احياناً سازش با عوامل ظلم و فساد زمانه شده ، حل شدن در دستگاه استعمارى و خدمتگزارى آن را ايجاب مىكند . مرحلهء دوم در تحليل فانون ، آن زمانى است كه روشنفكر جامعهء عقب مانده تصميم گرفته است با صميميت بيشترى به ملت خود بپردازد ، ولى چون موجودى ملت را آميخته با بدبختى و پريشانى و جهل و عقب ماندگى مىيابد ، به سوى روزگارى از تاريخ ملت خود مىرود كه در آن جلال و شكوه و مجد و عظمتى يا حداقل زرق و برقى سراغ بگيرد . بدين جهت ، يكباره جامعهء حاليه را با تمام دلبستگيهايش رها مىكند و از فراز قرنها ( قرنهايى كه همراه با آدمهاى خود ، زنجيروار سلسلهء علت و معلول روزگار فعلى را ساخته است ) پرواز مىكند و به هزاران سال قبل خيز برمىدارد ، و اگر در تاريخ واقعى ملت خود چنين روزگارى را نيابد به سوى افسانههاى كهن رو مىآورد « 2 » . ارزش كار و انديشهء اين دسته از روشنفكران نيز همان قدر است كه در كتابها بماند و يا جماعتى معدود را براى مدتى محدود
--> ( 1 ) . نگاه كنيد به آثار روشنفكرانى نظير ميرزا صالح ، فتحعلى آخوندزاده از آغاز جنبش مشروطه خواهى در ايران و نوشتههاى فريدون آدميت و يا اقدامات دولت آتاتورك در تركيهء امروزى . ( 2 ) . نگاه كنيد به آثارى از قبيل : پروين دختر ساسان ، از اين اوستا ، دو قرن سكوت ، ماه نخشب ، مجموعهء ايران باستان ، مجموعهء ايران كوده .