آل بويه ، غزنويان ، غوريان ، سربداران و دهها خاندان ديگر كه در تبليغ اسلام ، نشر تمدن آن كوشش كرده‌اند همه از اين آب و خاك نبودند . از ائمه اربعه تسنن نيز دو نفر ايرانى بوده‌اند كه هر دو از خراسان برخاسته‌اند . نخست ابوحنيفه كه گروهى وى را اهل كابل و دسته‌اى وى را از اهل « نسا » ( درگز ) مىدانند . دوم احمد بن حنبل كه در مرو خراسان متولد شد و در بغداد نشو و نما يافت . به‌طور كلى ايرانيان در چند قرن نخست فرهنگ و ادب اسلامى را روى اصول و قواعد پايه گذارى كردند و راه را براى آيندگان باز نمودند . اين موضوع چون بسيار روشن است از تفصيل خوددارى مىشود . با طلوع قرن چهارم هجرى ، طبرستان و گيلان نيز به تصرف مسلمين درآمد و در اين قرن مردم ايران استقلال سياسى به هم رسانيدند و سامانيان رشتهء علاقهء خود را با خلافت بغداد قطع كرده ، به‌طور استقلال در خراسان و نواحى شرقى ايران سلطنت مستقل داشتند و از نظر فهم و درك مبانى دينى نيز احتياج به مركز خلافت نبود . فعاليت اسلامى ايرانيان در هند غزنويان نخستين افراد ايرانى هستند كه دين مقدس اسلام را از طريق سند به هندوستان بردند . در زمان غزنويها ناحيهء پنجاب در تصرف آنها بود و لاهور كه يكى از شهرهاى بزرگ اين ناحيه مىباشد ، مركز حكومت غزنويان قرار گرفت . در زمان اين پادشاهان جماعتى از دانشمندان ايرانى به هند رفتند كه از جملهء آنها بيرونى دانشمند و حكيم معروف خراسانى است . اگرچه حملات غزنويان بيشتر جنبهء قتل و غارت داشت و به حقيقت و تبليغ اسلام چندان اهميت نمىدادند ، ليكن براى شكستن سدهاى سياسى و نظامى در شبه قاره بسيار مؤثر بودند و راه را براى آيندگان باز كردند .