در سطح منافع اقتصادى و استعمارى و تا حدودى در زمينه‌هاى اجتماعى جاى خود را به اتحاد و منطقه گرايى داده است ، معذلك در هر يك از كشورهاى اروپاى غربى و آمريكاى شمالى ، به بازديدكنندگان و دانشجويان شرقى و آفريقايى رنگهاى ملى خود را تبليغ مىكنند و بدانان مىفهمانند كه هنوز ناسيوناليسم است كه به مردم غرب و به فرهنگ آن حيات و حركت مىبخشد ، تا آنان هم وقتى به كشور خود بازگشتند اين فكر را حفظ و به مردم خود تبليغ و تفهيم كنند تا كشورهاى دنياى سوم هريك جداجدا و تحت عنوان مليت و نژاد و زبان و اسلاف خود ، با همسايه‌ها و همپايه‌هاى خويش و با ملل ديگرى كه چون خود آنها درد استعمار غرب را دارند به مقابله و رقابت و ناسازگارى برخيزند . كشورهاى غرب با همهء قدرت و سيطرهء فرهنگى و سياسى و اقتصادىشان با هم متحد و يك صف مىشوند ولى در دنياى سوم ، ملتها با همهء نابسامانيها و ضعف سياسى و فرهنگى و اقتصادىشان ، جدا از هم زندگى كنند . ببينيم آيا بين واحدهاى اجتماعى بشر تمايز و مرزى قائل شدن ، اصالت و حقيقتى مطابق با واقع دارد يا نه ، و اگر دارد آيا معيارهاى مرزبندى همانهاست كه ناسيوناليسم غربى به ما مىآموزد ؟ معيارهاى كلاسيك ما جدايى و تمايزى بين مردم مختلف روى زمين ، از ترك و فارس و عرب تا آفريقايى و اروپايى و آسيايى و . . . مشاهده مىكنيم ؛ نه فقط رنگها و شكل و شمايلها ، زبانها و خصوصيات فيزيكى مختلف‌اند ، رسوم و سنن و فرهنگها و حتى طرز فكرها و ويژگيهاى روحى و روانى هم مختلف‌اند . اگر بخواهيم اين مردم گوناگون را به صورت واحدهاى اجتماعى مستقلى طبقه بندى كنيم ، آيا صرفاً رنگ و نژاد و شرايط اقليمى و مرزهاى جغرافيايى را بايد ملاك تفكيك قرار دهيم يا سنن و سوابق تاريخى و فرهنگها يا عواملى ديگر را ؟ . احساس ملى يا ناسيوناليسم عبارت است از وجود احساس مشترك يا وجدان و شعور جمعى در ميان عده‌اى از انسانها كه يك واحد سياسى يا ملت را مىسازند . اين وجدان جمعى است كه در درون شخصيت افراد حاضر جامعه و بين آنها و گذشتگان و اسلافشان رابطه و دلبستگيهايى ايجاد مىكند و روابط و مناسبات آنها را با هم و با ساير