توحيد ذاتى و توحيد در خالقيت مستلزم توحيد در عبادت نيست . اعراب جاهليت از آن نظر غالباً موحد بودند : « وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ » « 1 » اگر از آنها پرسيده شود آفرينندهء آسمانها و زمين كيست ، خواهند گفت : خدا . آنها بتها را خالق و آفريننده نمىدانستند بلكه معبود مىدانستند . غالب بت پرستان جهان چنين بوده‌اند . عليهذا فرضاً آيين زردشتى را از نظر توحيد ذاتى و افعالى آيينى توحيدى بدانيم ، كافى نيست كه از نظر عبادت و پرستش نيز توحيدى بدانيم . عبادت زردشتيان از قديم الايام در آتشكده و در پيشگاه آتش بوده است . ماهيت اين عمل چيست ؟ آيا اينها واقعاً اهورامزدا را در حضور آتش مىپرستند ، يا خود آتش را ؟ همچنانكه عرب جاهليت در عين اينكه مىگفت : « هؤُلاءِ شُفَعاؤُنا عِنْدَ اللَّهِ » « 2 » اينها شفيعان و وسائط ما در نزد خدا هستند ، اقرار داشت كه آنها را مىپرستند : « ما نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِيُقَرِّبُونا إِلَى اللَّهِ زُلْفى » « 3 » ما اينها را نمىپرستيم جز براى اينكه ما را به خداوند متعال نزديك كنند . آقاى دكتر معين مىگويد : « . . . زردشتيان را نظر به همين تقديس آتش ، ايرانيان مسلمان آتش پرست و آذرپرست خوانده‌اند ، در صورتى كه آتش به منزلهء خداى ويژه يا رب النوع مستقل نبوده است چنان كه در ميان آريائيان پيش از ظهور زردشت بوده ، بلكه همان گونه كه كعبه مورد ستايش مسلمانان است آتش نيز مورد توجه مزديسنان بوده . » « 4 » ايضاً مىگويد : « آتش در كمون كليهء موجودات و مواليد طبيعت به وديعت نهاده شده . جوهر زندگانى بشر و همهء جانوران حرارت درونى يا غريزى است . منبع وجود و فعاليت افراد همين آتش است . آتش معنوى در نباتات و جمادات نيز سارى است . ملاى رومى از آن ، تعبير نغز فرموده :

--> ( 1 ) . لقمان / 25 . ( 2 ) . يونس / 18 . ( 3 ) . زمر / 3 . ( 4 ) . مزديسنا و ادب پارسى ، ص 386 .