مانى خيلى صريحتر است از ثنويت زردشتى . ثنويت مزدكى همان ثنويت مانوى است با اندكى اختلاف . شهرستانى در الملل والنحل ثنويت را به مانى نسبت مىدهد نه به زردشت و مفصل دربارهء آن بحث مىكند . محققان و مستشرقان در عصر اخير تحقيقات زيادى دربارهء مانى و دين او كرده‌اند . آقاى تقى زاده يكى از محققان طراز اول در اين موضوع به شمار مىرود . براى اينكه نمونه‌اى به دست داده باشيم ، مختصرى از بيانات وى را دراين باره نقل مىكنيم . مىگويد : « . . . دين مانى بر دو اصل يعنى خير و شر يا نور و ظلمت و سه دور يعنى ماضى و حال و استقبال مبنى است . منشأ كلى و اصلى وجود و درواقع خداى بزرگ دوتاست ، كه يكى را نور و ديگرى را ظلمت مىناميم . در منابع ايرانى اين دو اصل را « دوبن » ناميده‌اند . در به دو امر يعنى در ازل و قبل از حدوث خلقت و دنيا اين دو اصل جدا و مستقل و منفك از هم بودند كه آن دو را مانويان ماضى مىنامند . قلمرو نور در بالا و منبسط به شمال و مشرق و مغرب بوده و مقر ظلمت در پايين و ممتد در جهت جنوب بود ، و اگرچه با هم ، هم حدود بودند سرحد فاصلى داشتند و تماسى در كار نبود . بنا بر بعضى بيانات از قسمت جنوبى فضا نيز يك ثلث متعلق به نور بوده و لذا وسعت قلمرو نور پنج برابر قلمرو ظلمت بود . هر يك از اين دو اصل در قلمرو خود ساكن و آرام قرار داشتند . عالم نور داراى تمام صفات خوب بود و نظم و صلح و فهم و سعادت و سازش در آنجا حاكم بود ، ولى در عالم ظلمت اغتشاش و بىنظمى و كثافت مستولى بود . گاهى اين دو اصل را به عنوان دو درخت ناميده‌اند : يكى را درخت حيات و ديگرى را درخت مرگ . در قلمرو نور پدر عظمت حكمران است و در قلمرو ظلمت پادشاه تاريكى . قلمرو نور از پنج ناحيه و مسكن به وجود آمده كه پنج عضو خدا يعنى هوش و فكر و تأمل و اراده و ائون‌هاى بىشمار ( موجودات جاويد و مظاهر خدا ) در آن ساكن هستند . قلمرو ظلمت هم از پنج طبقه روى همديگر به وجود آمده كه از بالا به پايين عبارت است از دود پايه و آتش بلعنده و باد مخرب و آب لجنى و ظلمات . » « 1 »

--> ( 1 ) . مانى و دين او ، ص 39 و 40 .