فيض يزدانىاند محترم شمارم . من فرشتهء ارمى تى ( سپندارمذ ) كه پاك و نيكوست برمىگزينم . اميد كه او از آن من باشد . از دزدى و نابكارى و آزار به جانوران و ويرانى و نابودى ديه‌ها و شهرها كه مزداپرستان منزل دارد بپرهيزم . » « 1 » مهمترين مسأله در اصلاحات زردشت به مسألهء خدا و جهان و خلقت مربوط است . آيا زردشت چه تصورى دربارهء خداى جهان داشته است ؟ آيا دعوت زردشت يك دعوت توحيدى بوده است و يا غيرتوحيدى ؟ ما اين بحث را در فصل جداگانه‌اى تحت عنوان « ثنويت » تعقيب خواهيم كرد . 3 . تحولات عقايد آريايى پس از زردشت احدى از مورخان و محققان انكار ندارد كه عقايد آريايى در ادوار بعدى و مخصوصاً در دورهء ساسانيان كه مورد بحث ماست به پستى و انحطاط گراييد . جنبهء زيبا و عالى تعليمات زردشت تبديل شد به افكارى زشت و پست ؛ هزاران خرافه و پيرايه در دورهء ساسانيان به كيش زردشت بستند . در اين جهت احدى اختلاف ندارد و همه معترفند . دومزيل ، ايرانشناس معروف ، تحت عنوان « رفرم زردشت » مىگويد : « براستى كه افكار و تعاليم زردشت بسيار پيشرو و شجاعانه بوده است ، ولى پس از درگذشت وى آنچه كه امروز به نام آيين زردشتى ناميده مىشود به سرنوشت اديان و مذاهب ديگر گرفتار آمده . ساده‌تر بگوييم : تعاليم استاد تحت تأثير سنن جارى و احتياجات زندگى و تمايلات مؤمنين تغيير صورت داد ، نوعى از شرك جاى « توحيد » را گرفت و ملائكهء مقربين با خداى بزرگ كوس همطرازى زدند ، ذبح و قربانى با مراسم شگفت آورى پاى به عرصه نهاده و اخلاقيات جاى خود را به بررسى امور وجدانى باز گذاشت . » « 2 »

--> ( 1 ) . تاريخ جامع اديان ، ص 309 . ( 2 ) . تمدن ايرانى ، ترجمهء دكتر بهنام ، ص 144 .