« كانيسكا » نام كه در ادبيات بودايى شهرتى به كمال دارد و از مبلغين بزرگ و معتقدين به ديانت بودا به شمار است . » « 1 » مذهب بودا تدريجاً از اين منطقه رخت بر بسته است . قبلًا نقل كرديم كه بوداييان و مانويان كه جزء اقليتهاى مذهبى ايران بودند ، بر خلاف اكثريت زردشتى فعالانه در مقابل مسلمين مقاومت كردند . و هم نقل كرديم كه خاندان برمكى قبل از مسلمانى ، خدمتكار معبد بودايى در بلخ بوده‌اند . دين بودا پس از اسلام نتوانست در ايران تاب بياورد ؛ تدريجاً از اين منطقه رخت بر بست همچنانكه از مهد تولد خويش هندوستان نيز عقب نشينى كرد و البته انحطاط و زوال بودايى از ايران تدريجى بوده است . در كتاب تمدن ايرانى مىنويسد : « آبادى و اهميت ابنيهء مذهبى باميان ( ناحيه‌اى از افغانستان نزديك كابل ) در قرن هفتم ( ميلادى ) به قلم هيون تسانگ براى ما نقل شده است . راهبى از اهل كره در قرون بعد از آنجا گذشته و نقل مىكند كه پادشاه آن محل يك ايرانى پيرو مذهب بودا بوده است و قشون نيرومندى در اختيار دارد ولى كمى بعد در قرن سوم هجرى يعقوب ليث صفارى آن ناحيه را متصرف شد . » « 2 » اوضاع و احوال نشان مىدهد دين بودا كه از مشرق ايران يعنى هندوستان آمده و در ايران نفوذ كرده بود تدريجاً پيشروى مىكرد ، همچنانكه مذهب مسيح كه از غرب ايران و بين النهرين آمده بود در حال پيشروى بود . دين بودا به طرف غرب پيش مىرفت و دين مسيح به طرف شرق ، و البته دولت شاهنشاهى ايران كه دين زردشتى را دين رسمى قرار داده و از آن حمايت مىكرد و به روحانيون زردشتى قدرت فوق العاده داده بود مانع پيشروى اين دو دين بود و تا حدود زيادى نمىگذاشت اين دو دين پيشروى كنند . قبلًا كتيبهء موبد كريتر را نقل كرديم كه صريحاً نوشته است : « عده‌اى از مبلغان مذاهب خارجى را كه ماندن آنها در ايران صلاح نبود از

--> ( 1 ) . همان كتاب ، ص 44 . ( 2 ) . ص 407 .