دين مانى در آغاز ، انتشار سريع و فوق العاده يافت . آقاى تقى زاده مىگويد : « تاريخ مانويان و دعات آنها و پيروانشان تا طغيان مغول ، خود داستانى دراز مىشود و فصول نمايان آن انتشار سريع مانويت است در عالم به حدى كه در حدود سنهء 300 مسيحى يعنى قريب يكربع قرن بعد از وفات مانى ، دين وى در سوريه و مصر و افريقاى شمالى تا اسپانى و مملكت گال جلوتر رفته . » « 1 » ايضاً مىنويسد : « در طخارستان و در مرو و بلخ دين مانى پيروان زيادى داشت به حدى كه « هوئن تسونگ » سياح چينى در ربع دوم قرن هفتم مسيحى گويد كه مانويت دين مطلق ايران است كه مقصود ، آن نواحى ايران بوده كه در حدود طخارستان بود كه دين مانى در آنجاها خيلى قوت داشت و در اوايل قرن هشتم مسيحى يك خليفهء مانوى در طخارستان مستقر بود . » « 2 » كريستن سن مىگويد : « با وجود فشار و سختگيرى كه در كشور ايران از جانب روحانيون زردشتى نسبت به فرقهء مانوى به عمل مىآمد ، اين آيين جديد در سرزمين ايران باقى ماند ولى كمابيش پنهانى و سرى بود . رواياتى راجع به تعقيب و آزار مانويان در عهد نرسى و هرمزد دوم در متنهاى قبطى مانويه مسطور است . عمرو بن عدى پادشاه عرب حيره اين فرقه را حمايت مىكرد . در ايالت بابل كه منشأ اين اعتقاد بود و در پايتخت شاهنشاهى تيسفون بسى از مانويه مىزيستند ، اما به سبب فشار و تعدى اهل زمان گروهى به سمت مشرق و شمال كه مسكن طوايف ايرانى نژاد بود هجرت كردند . در سغد جماعتى عظيم از مانويه ساكن شدند . اين مانويان شرقى رفته رفته ارتباط خود را با همكيشان غربى از دست دادند . . . » « 3 » مذهب مانى نتوانست پايدار بماند و منقرض شد . مسلماً اسلام عامل اصلى شكست مانويت است . مانويت يك كيش صددرصد ثنوى است و طبعاً چنين آيينى

--> ( 1 ) . مانى و دين او ، ص 18 . ( 2 ) . همان كتاب ، ص 19 ( پاورقى ) . ( 3 ) . ايران در زمان ساسانيان ، ص 225 .