در مقابل آيين توحيد كه پشتوانهء فطرى و فكرى دارد و بهتر قادر است افكار مستقيم مخصوصاً افكار طبقهء دانشمند و فيلسوف را جذب كند نمىتواند پايدارى كند . بعلاوه ، كيش مانى مبتنى بر نوعى زهد و رياضت است كه طبعاً غيرعملى است ؛ مخصوصاً عقايد او دربارهء پليدى تناسل و تقديس تجرد عامل عمده‌اى براى روگرداندن از اوست ، خصوصاً آنگاه كه با مكتبى مواجه مىشود كه در عين معنويت وافر از اين نوع زهد و رياضتها بيزار است ، ازدواج را مقدس و توالد و تناسل را « سنت » مىشمارد . اگر مسلمين مانويه را مانند زردشتيان و يهوديان و مسيحيان از اهل كتاب مىشمردند و ريشهء آسمانى براى مانويت قائل مىشدند ، ممكن بود مانويان نيز - كه مقارن ظهور اسلام در قلمرو اسلام زياد بودند - مانند زردشتيان و يهوديان و مسيحيان به صورت يك اقليت مذهبى به حيات خود ادامه دهند ، اما زندقه شمردن مانويت از طرف مسلمين امكان ادامهء حيات را براى آنها ولو به صورت يك اقليت مذهبى از ميان برد . آيين مزدكى مذهب ديگرى كه در اواخر عهد ساسانيان طلوع كرد و پيروان زيادى پيدا كرد ، مزدكى بود . مذهب مزدك را اشتقاقى از مانويت دانسته‌اند . مزدك در عهد قباد پدر انوشيروان مدعى نوعى رهبرى مذهبى شد و قباد در ابتدا از روى عقيده و علاقه يا به عنوان يك نقشهء سياسى براى كوباندن طبقهء اشراف و روحانيون زردشتى به او گرويد و كار مزدك سخت بالا گرفت ، ولى به فاصلهء اندكى در همان زمانِ قباد به دستيارى فرزندش انوشيروان و يا در زمان سلطنت خود انوشيروان مزدكيان قتل عام شدند و از آن پس به صورت يك فرقهء سرّى درآمدند . مزدكيان در دورهء اسلام نيز لااقل تا دو سه قرن وجود داشته‌اند . در دورهء اسلام نهضتهاى ايرانى ضدخلافت و احياناً ضداسلامى را غالباً مزدكيان رهبرى مىكرده‌اند . به همين جهت زردشتيان با آنها همراهى نكرده ، با مسلمين عليه آنها همكارى مىكردند . مىگويند بانى اصلى آيين مزدكى مردى زردشت نام از اهل فساى شيرازبود و