سياسى دنياى قديم و ايران ساسانى به وجود آورده بود . در جنگهاى هفتصدسالهء ايران و روم هيچ گاه چنين مسأله‌اى در برابر توده‌ها مطرح نگشته بود . سياست خودكامهء هر دو امپراطورى يكى بود : مردم براى رهبر ، توده‌ها فداى طبقات ممتاز « 1 » . . . بارگاه بىپيرايهء على در كوفه قرار داشت و موالى و ايرانيان با آن تماس نزديك داشتند . سادگى آن را تنها به وصف نمىشنيدند بلكه به رأى العين با ديدگان خويش به خوبى مىديدند . از اين رو اگر توده‌هاى ستمديدهء ايرانى بدين دعوت لبيك اجابت گفتند شگفتى ندارد . » « 2 » نفوذ آرام و تدريجى هرچه روزگار مىگذشت ، بر علاقه و ارادت ايرانيان نسبت به اسلام و بر هجوم روزافزون آنان به اسلام و ترك كيشها و آيينهاى قبلى و آداب و رسوم پيشين افزوده مىشد . بهترين مثال ، ادبيات فارسى است . هرچه زمان گذشته است ، تأثير اسلام و قرآن و حديث در ادبيات فارسى بيشتر شده است . نفوذ اسلام در آثار ادبا و شعرا و حتى حكماى قرون ششم و هفتم به بعد بيشتر و مشهودتر است تا شعرا و ادبا و حكماى قرون سوم و چهارم . اين حقيقت از مقايسهء آثار رودكى و فردوسى با آثار مولوى و سعدى و نظامى و حافظ و جامى كاملًا هويداست . در مقدمهء كتاب احاديث مثنوى « 3 » پس از آنكه مىگويد : « از قديمترين عهد ، تأثير مضامين احاديث در شعر پارسى محسوس است » و به اشعارى از رودكى استشهاد مىكند ، مىگويد : « از اواخر قرن چهارم كه فرهنگ اسلامى انتشار تمام يافت و مدارس در نقاط مختلف تأسيس شد و ديانت اسلام بر ساير اديان غالب آمد و مقاومت زرتشتيان در همهء بلاد ايران با شكست قطعى و نهايى مواجه گرديد و

--> ( 1 ) . همان ، ص 272 . ( 2 ) . همان ، ص 323 . ( 3 ) . تأليف مرحوم بديع الزمان فروزانفر .