آنجا كه در يك نقطه يك لحظه متوقف و سپس به سوى زمين باز مىگردد ؟ آيا علت اين است كه عايق و مانع در كار است ، يعنى مقاومت هوا سبب مىشود كه سنگ حالت خود را از دست بدهد ، و يا علت ديگر در كار است ؟ اينجاست كه بوعلى نظر خاصى ابراز كرده است مبنى بر اينكه علت اينكه سنگ و يا هر جسم ثقيل ديگر آنگاه كه بر خلاف جهت ميل طبيعى پرتاب مىشود حركتش دوام نمىيابد و بالاخره باز مىگردد مصادمات هواست ؛ يعنى اين عايقهاست كه تدريجاً حركت را كند و كندتر مىكند و در نتيجه به صفر مىرساند ؛ اگر موانع در كار نباشد جسم پرتاب شده به حركت خود ( به همان سرعت اولى ) ادامه مىدهد . عبارت بوعلى اين است : لولا مصادمة الهواء المخروق لوصل الحجر المرمى الى سطح الفلك « 1 » . اگر تصادم هوا نمىبود ، سنگ پرتاب شده تا سطح فلك به حركت خود ادامه مىداد . البته واضح است كه محدود كردن به سطح فلك براى اين است كه فلك يك مانع برنداشتنى است ؛ مقصود اصلى اين است كه اگر موانع و عوايق در كار نباشد ، سنگ حركت خود را تا بىنهايت ادامه مىدهد . صدرالمتألهين نكته‌اى را اضافه مىكند و آن اينكه : درست است كه در اثر وارد شدن ضربه بر جسم يك ميل و يك كشش در جسم پيدا مىشود ، اما منشأ مستقيم اين ميل و كشش چيست ؟ آيا ضربه خارجى مستقيماً اين ميل را ايجاد مىكند يا تأثير ضربه تأثير غيرمستقيم است يعنى تأثير ضربه بر روى آن چيزى است كه طبيعت يا صورت نوعيهء جسم ناميده مىشود و آن را كه يك طبيعت جوهرى است تبديل به طبيعت ديگر مىكند ؛ يعنى تأثير مستقيم ضربه اين است كه طبيعت جوهرى مقسور را تبديل به طبيعت ثانوى مىگرداند ؛ اگر طبيعت جوهرى مقسور تغيير نكند چنين امكانى نيست ؛ طبيعت اصلى اگر متحول نشود خود مانع است هر چند عايقى در كار نباشد .

--> ( 1 ) اسفار ، ج 1 چاپ سنگى ، ص 254 نقل از بوعلى . ما عين اين عبارت را در كتب شيخ پيدا نكرديم ولى مفاد و مضمونش در طبيعيات شفا مبحث « خلأ » و الهيات نجات فصل « اثبات انتهاء مبادء الكائنات الى العلل المحركه » وجود دارد .