از مجموع آنچه گفته شد معلوم شد كه از نظر بوعلى اگر ضربه‌اى بر جسمى وارد آيد و آن جسم را به حركت آورد و عوايق و موانعى هم در كار نباشد ، حركت جسم الىالابد دوام خواهد يافت ولو آنكه آن حركت در جهت ضد ميل طبيعى آن جسم باشد . حالا بايد ديد تفسير اين پديده از نظر اين فلاسفه چيست ؟ آيا از نظر اين فلاسفه توجيه فلسفى اين پديده اين است كه حركت نيازمند به محرك نيست ، يا توجيه فلسفىاش اين است كه عامل مباشر و مستقيم هر حركتى طبيعت خود جسم متحرك است ، اگر جسمى را به حال خود بگذاريم به طبع خود نوعى حركت مىكند و اگر ضربه‌اى بر آن وارد سازيم طبيعت جسم ( يا لااقل ميل طبيعى جسم ) عوض مىشود و نوعى ديگر حركت ايجاد مىكند . نوع اول را « طبيعى » و نوع دوم را « قسرى » مىناميم . حركت طبيعى با وجود عوايق مداوم نيز به شرط آنكه نيروى عايق بيش از نيروى طبيعت نباشد قابل دوام است ولى حركت قسرى اگر با عوايق و موانع تدريجى روبرو شود ، هر چند آن عوايق هيچكدام نيرويى برابر با نيروى طبيعت نداشته باشند ، تدريجا ميل قسرى ضعيف مىگردد و طبيعت اوليه عود مىكند . اما اگر عايق و مانعى در كار نباشد حركت قسرى براى هميشه قابل دوام است . آنچه در ميان مسلمين به نام حركت طبعى و قسرى توضيح داده و توجيه مىشد ، در عصر جديد به صورتى ديگر توضيح داده و توجيه شد و بزرگ‌ترين انقلاب در فيزيك جديد تلقى شد . در كتاب خلاصه فلسفى نظريه نسبيت اينشتاين مىنويسد : « يكى از مسائل اساسى كه در نتيجهء بغرنجى و پيچيدگى ، هزاران سال در تاريكى كامل مانده بود ، مسأله حركت است . . . جسم ساكنى را در محل بىحركتى در نظر مىگيريم ، براى تغيير وضع دادن به چنين جسمى لازم است مؤثر خارجى بر آن اثر كند و آن را به جلو براند يا بردارد . . . ما با تصور غريزى و الهامى خويش حركت را وابسته به اعمالى چون راندن و بلند كردن و كشيدن مىدانيم . . . اين طرز استدلال غريزى درباره حركت باطل است و همين نوع تفكر سبب شد كه قرنهاى زيادى تصور ما نسبت به مسألهء حركت غلط بماند . شايد شخصيت ارسطو . . . علت اساسى پايدارى اين تصور غلط و الهامى بوده باشد . در كتاب مكانيكى كه منسوب به اوست و دو هزار سال از عمرش مىگذرد چنين مىخوانيم : « جسم متحرك موقعى به حالت سكون درمىآيد كه قوه‌اى كه آن را در امتداد خود به حركت واداشته است نتواند ديگر تأثير كند و آن را براند » . اكتشاف روش استدلال علمى و به كار انداختن آن به