بر اساس مبانى استادش پاسخ گفته است ، خصوصاً با توجه به اينكه ميان ابوريحان و ابوعبد اللّه معصومى ، به نقل نامهء دانشوران ، مراسلات و معارضات زياد بوده است « 1 » . چنان كه مىدانيم و از متن جوابهاى بوعلى در مسائل هجده‌گانه بر مىآيد ، ابوعبد اللّه معصومى رابط ميان بوعلى و ابوريحان بوده است . عليهذا آنچه ما در اين مقاله طرح مىكنيم دو بخش است : يك بخش ، برخى مسائل فلسفى است كه جزء هجده مسأله‌اى است كه از نظر اهل تتبع انتسابش به ابوريحان قطعى است . همان طورى كه قبلًا اشاره شد آن هجده مسأله بيشتر طبيعى يا رياضى است و كمتر فلسفى است ، ما چهار مسأله را كه بيشتر جنبهء فلسفى دارد در اينجا انتخاب كرده‌ايم . بخش دوم هشت مسأله از شانزده مسأله‌اى است كه انتسابش به ابوريحان قطعى نيست . اين هشت مسأله همه مربوط است به مسائل « عقل و معقول » كه در فلسفه اسلامى گسترش زيادى يافته است و تحقيقات قابل توجهى در آنها صورت گرفته است . از نظر ما كه از فرصت استفاده كرده چشم اندازى را براى گوشه‌اى از فلسفه اسلامى جستجو مىكنيم ، مهم نيست كه مسائل عقل و معقول از طرف ابوريحان طرح شده است يا از طرف شخص ديگر . قدر مسلّم اين است كه در آن عصر مسائلى در سطح اين مسائل مطرح بوده است . بعضى سؤالها عين سؤالاتى است كه در المباحثات آمده است و بعضى ديگر در همان سطح است . مسائل عقل و معقول سابقهء يونانى و اسكندرانى دارد و سپس وارد جهان اسلام شده است ، لهذا شايسته است تطورات و تحولات اين مسائل مورد توجه قرار گيرد . اين نكته را بايد ياد آورى كنيم كه حق اين بود كه ما سؤالات را به عين عبارت و با تصحيح عبارات از روى نسخه‌هاى متعدد نقل و سپس ترجمه مىكرديم و آنگاه به شرح و بررسى مىپرداختيم ، ولى نظر به اينكه اين كار به صورت كامل فعلًا ميسر نبود از انجام آن به صورت ناقص صرف نظر كرديم . اين كار فرضا اگر در مورد هجده سؤال معروف ميسر باشد در مورد 16 سؤال ديگر در حال حاضر ميسر نيست . نسخه چاپ تركيه كه فعلًا تنها مأخذى است كه در اختيار اين بنده هست بسيار مغلوط است . آن قسمت از اين سؤالات [ را ] كه در المباحثات هم آمده است ، با نسخه مباحثات چاپ

--> ( 1 ) همان .