مىگردد و طبعاً تأثيرش در ملتهب ساختن قسمت بيشترى از هوا فزونى مىگيرد ، بنابر اين شكل آتش واقع در زير فلك قمر شبيه يك موجود هلالى شكل است كه بر « وتر » خودش بچرخد ، پس كرهء آتش ( و قهراً كرهء هوا نيز ) بر خلاف آنچه قدما گفته‌اند واقعاً كره نيست . » آنگاه مىگويد : « من اين مطلب را در جاى مناسب‌تر از اين كتاب بيان كرده‌ام خصوصاً در مذاكراتى كه بين من و جوان فاضل ابوعلى حسين بن عبداللّه بن سينا جريان يافت . » « 1 » از نظر اهل تحقيق و تتبع مسائلى كه قطعى و مسلّم است ميان ابوريحان و بوعلى رد وبدل شده هجده مسأله است و در همه آنها سؤالات از طرف ابوريحان طرح شده و بوعلى بدانها پاسخ گفته است . نسخه‌هايى از اين سؤال و جواب‌ها در كتابخانه‌هاى جهان موجود است . ده مسأله از اين مسائل هجده گانه نقدها و اعتراضاتى است كه ابوريحان بر كتاب السماء و العالم ارسطو داشته است . آنچه در الاثارالباقيه بدان اشاره كرده است هشتمين مسأله از اين ده مسأله است . هشت مسأله ديگر يك سلسله مطالب است كه ذهن خود ابوريحان آنها را ابداع و اختراع كرده است و با معاصر نامدارش آنها را در ميان گذاشته است و نظر او را خواسته است . همه اين پرسش و پاسخ‌ها كتبى صورت گرفته است . بيشتر آنها طبيعى و يا رياضى است ، معدودى هم فلسفى است . بوعلى به اين سؤالات هجده‌گانه پاسخ گفته است ، ابوريحان به جوابهاى بوعلى اعتراض كرده است . در خلال سؤال و جواب‌ها و اعتراضها اندكى كار به خشونت كشيده شده است . بوعلى به اعتراضات ابوريحان جواب نداده ، شاگردش ابو عبد اللّه معصومى معروف به « فقيه معصومى » از طرف استاد به آنها پاسخ گفته است . اين بنده تاكنون به متن اعتراضهاى ابوريحان كه در رد جوابهاى بوعلى نوشته است برخورد نكرده است فقط ترجمه آنها را در لغت نامه دهخدا ( كه از نامه دانشوران نقل كرده و ترجمه از مرحوم شيخ ابوالفضل ساوجى است ) ديده‌ام و همچنين به جوابهاى فقيه معصومى نيز كه علىالقاعده بايد خوب باشد ، نه متن و نه ترجمه ، بر نخورده است . عليهذا آنچه در اينجا طرح مىشود و مورد بررسى قرار مىگيرد فقط

--> ( 1 ) الاثار الباقيه چاپ ليبزيگ ، ص 257 .