انفعال تأثر تدريجى است . يكى از مطالبى كه در آينده دربارهء آن بحث خواهد شد اين است كه آيا حركت در مقوله‌هايى كه تدريج در ماهيتشان خوابيده است معنا دارد يا نه ؟ تقريباً ، نه تحقيقاً ، اين آقايان اتفاق نظر دارند كه حركت در مقولاتى كه تدريج در مفهوم آنها خوابيده است معنا ندارد ، چون اصلًا ماهيتشان ، ماهيت تدريج است و حركت تنها در مقوله‌هايى واقع مىشود كه ماهيت آنها ثابت است و وجودشان تدريجى . اگر بخواهيم قائل شويم كه در مقولهء فعل و انفعال هم حركت هست ، بايد به « حركت در حركت » قائل شويم . يك جسم در « ايْن » حركت مىكند ، در كميت يا كيفيت حركت مىكند ولى آيا جسم ، در حركت هم مىتواند حركت كند تا « حركت در حركت » واقع شود ؟ بعد خواهيم رسيد كه نه شيخ حركت در حركت را قبول دارد و نه مرحوم آخوند . پس آن حالاتى كه جسم در آن حالات مىتواند حركت كند ، دو نوع حالت است : حالاتى كه بالذات غير قارّ هستند مثل فعل و انفعال ، و حالاتى كه بالذات قارّند مثل كم و كيف . چون از نظر شيخ حركت در حالات غير قارّ معنى ندارد گفته است « تبدل حالٍ قارّة » . پس قيد « قارة » براى اين است كه معلوم شود كه انتقال در آن حالات غير قاره - كه « متى » هم از همين قبيل است - از نوع حركت نيست . انتقال از يك « ان يفعل » به « ان يفعل » ديگر ، از يك « انفعال » به انفعال ديگر و از يك « متى » به متاى ديگر حركت نيست . اما چرا شيخ گفته است : « تبدل حال قارة فى الجسم » ؟ قيد « فى الجسم » چه ضرورتى دارد ؟ ممكن است كسى بخواهد بگويد اين قيد جنبهء احترازى ندارد ، ولى مرحوم آخوند مىگويد اين قيد هم احترازى است ، براى اينكه فقط تبدلهايى كه جسم پيدا مىكند از نوع حركت است ولى تبدلهايى كه غير جسم پيدا مىكند از قبيل حركت نيست . در اينجا ممكن است اين سؤال مطرح شود كه مگر غير جسم هم تبدل پيدا مىكند ؟ . فلاسفه جواهر را پنج چيز مىدانند : عقل ، نفس ، جسم ، هيولى و صورت . قيد جسم چه چيزى را خارج مىكند ؟ از پنج نوع جوهر ، در عقل مجرد كه در مقابل نفس است اصلًا تبدل صورت نمىگيرد ، پس اين قيد براى اخراج عقل نيست . باقى مىماند هيولى ، صورت و نفس . آيا اين قيد براى اخراج هيولاست ؟ مرحوم آخوند