بعدا بايد توضيح بدهيم ) : اينكه حركت اشتدادى وجود دارد و در حركت اشتدادى مراتب و درجات هست يعنى شىء از مرتبه‌اى به مرتبهء ديگر و از درجه‌اى به درجهء ديگر بالا مىرود و هر مرتبه‌اى از اين مراتب يك نوع خاص است ، يعنى همهء مراتب يك نوع نيستند ، بلكه شىء در اين درجه كه هست در يك نوع از اين شىء و از اين طبيعت است و وقتى كه وارد درجهء ديگر مىشود از نوعى به نوع ديگر منتقل مىشود و به اصطلاح تبدل انواع صورت مىگيرد و باز از آن درجه كه به درجهء ديگر بالا مىرود از يك نوع به نوع ديگر وارد مىشود و باز تبديل نوعى صورت مىگيرد ؛ اين دليلى بر اصالت وجود است و نقض كنندهء اصالت ماهيت ؛ يعنى اين مطلب و اين حقيقت كه حركت اشتدادى وجود دارد و هر جا كه حركت ، حركت اشتدادى باشد قهرا مراتب وجود دارد و هر جا كه مراتب وجود دارد انواع ، يعنى تبدل انواع ، يعنى تبدل نوعى به نوع ديگر وجود دارد ، مطلبى است كه با اصالت ماهيت غير قابل توجيه است و تنها با اصالت وجود قابل توجيه است . اين بود بيان اجمالى مطلب . بيان تفصيلى برهان براى بيان تفصيلى برهان بايد چند مسأله را به عنوان مقدمه ذكر كنيم : 1 . يكى اينكه در باب حركت آيا اساسا ما دو جور حركت داريم ، يكى حركتهاى اشتدادى و تكاملى « 1 » و يكى حركتهاى غير اشتدادى ؟ آيا هر حركتى در عالم مساوى است با اشتداد و تكامل و يا حركتها بر دو قسم است ، بعضى از حركتها اشتدادى نيست ، بعضى از حركتها اشتدادى است ؟ البته اين مطلبى است كه در اين برهان تأثيرى ندارد ؛ يعنى اگر ما فرض هم بكنيم كه بعضى از حركات اشتدادى است و بعضى از حركات اشتدادى نيست باز هم برهان ما تمام است ، چون همانجا كه حركت اشتدادى است براى مدعاى ما كافى است ؛ ولى به هر حال اين يك مسأله‌اى است كه مطرح است .

--> ( 1 ) . اشتدادى قهرا با تكامل مساوى است چون وقتى كه يك شىء از يك درجه حركت كند و برود به درجهء بالاتر كه درجهء بالاتر حاوى درجهء پايين‌تر است همراه با يك چيز اضافه ، اين قهرا از مصاديق تكامل است و مفهوم تكامل در اين مورد صادق است .