حال جواب اين مسأله چيست ؟ جواب اين مسأله اين است كه بنابر اينكه ما حركت را خروج شىء از قوّه به فعليت بدانيم لازمهء طبيعت حركت اشتداد و تكامل است و همهء حركتها اشتدادى است ؛ يعنى اگر ماهيت حركت را خروج شىء از قوه به فعليت بدانيم هر حركتى ملازم است با تكامل و اشتداد ، چون شىء از حال قوه كه حال نقص است به حال فعليت كه حال كمال است در مىآيد . قهرا اينجا اين سؤال مطرح مىشود كه : پس چرا در حركتهاى أينى و مكانى كه رايج‌ترين حركاتى است كه ما در عالم سراغ داريم ، هيچ نوع تكاملى نيست . اين جسم در حركت أينى و مكانى خودش از اين نقطه حركت مىكند و به آن نقطه مىرود در صورتى كه از نظر أينى هيچ تكاملى پيدا نمىكند ؛ يعنى قبلا مكانى را اشغال كرده بود ، در بين راه هم يك مكانى را اشغال كرده بود و حالا هم يك مقدار مكان ديگرى را اشغال كرده است ؛ يعنى از نظر اشغال مكان نمىشود گفت اين أينش كاملتر است از « أين » قبل يا مثلا درجهء اين « أين » بالاتر است از درجهء آن « أين » . اين اعتبار كردن درجات فقط در كيفيات و در جوهر و در اين گونه چيزها قابل فرض است . اين سؤال البته وجود دارد . جوابش اين است كه حركت در طبيعت خودش امرى است تكاملى ، ولى مكان يك خصوصيت ذاتى دارد ( كه حالا لازم نيست در اطراف آن بحث كنيم ) كه لازمه‌اش اين است كه در حركت مكانى هميشه اين اشتداد توأم با تنقّص است ؛ يعنى خود حركت كه خروج از قوه به فعليت است كمال است . اين شىء كه در اينجا قرار دارد بالقوه مكان بعدى را دارد . از آن جهت كه اين قوه به فعليت مىرسد به يك كمال رسيده است ، از يك نقص به سوى كمال حركت كرده است . ولى اين تكامل هميشه ملازم است با رها كردن مكان قبلى ؛ يعنى مكان ، طبيعتش طبيعت غير قابل اجتماع است . در مقام مثال مىتوان گفت : اگر ما يك ظرفى داشته باشيم كه دائما يك مقدار آب معين در آن بريزند قهرا حجم آب به تدريج بيشتر مىشود . ولى اگر معادل همين آب از يك طرف ديگر از ظرف خارج شود در اين صورت مقدار آب داخل ظرف هميشه ثابت باقى مىماند . اما در اينجا نه اين است كه تغييرى پيدا نشده ، بلكه مقارن با اين ازدياد و افزايش يك نقصان و كاهشى پيدا شده و در نتيجه مقدار آب هميشه ثابت است . در مورد مكان هم همين طور است . حركت مكانى هميشه يك