يك شىء دارد كه ما از آن تعبير به [ يك ] ماهيت مىكنيم و تعلقى به شىء ديگر دارد كه ما از آن تعبير به ماهيت ديگر مىكنيم . غرض اين جهت است كه وحدتى كه در آنجا - يعنى در باب وحدت وجود - مىگفتيم وحدت سنخى بود . البته اين وحدت سنخى با نوعى وحدت شخصى هم منافات نداشت ؛ يعنى ما تمام مراتب وجود را از يك نظر مىتوانيم با حفظ مراتب به منزلهء شخص واحد بدانيم ؛ يعنى تمام هستى را من اوّله الى آخره به منزلهء يك اندام واحد و يك شخص واحد بدانيم ولى با حفظ مراتب و با اختلاف مراتب . وحدت وجود عرفانى و وحدت وجود تشكيكى مطلبى كه در بالا گفتيم مربوط به گذشته بود كه در باب وحدت حقيقت وجود مطرح كرديم . در همانجا گفتيم كه بعضىها كه به وحدت در حقيقت وجود قائل هستند هيچ گونه كثرتى را در اين حقيقت نمىپذيرند . وحدت وجود عرفانى تقريبا همين است ؛ يعنى عرفا لااقل در بعضى از نظريات خودشان در باب وحدت وجود چنين نظر مىدهند ؛ يعنى هيچ‌گونه كثرتى را در حقيقت وجود از آن جهت كه حقيقت وجود است نمىپذيرند و بنابراين حقيقت وجود را مساوى با ذات حق مىدانند و آنچه ماوراى ذات حق هست همهء اينها را به منزلهء شؤون و صفات او تلقى مىكنند كه باز شؤون و صفات او به منزلهء يك نوع اعتباراتى است كه در مورد او مىشود ؛ يعنى او با يك اعتبار اضافه مىشود يك اسم و يك صفت ، و اين ماهيات و اينهايى هم كه ما مىگوييم همهء اينها باز برمىگردد به شؤون حق تعالى يا يك امورى كه در مرتبهء ذات حق تعالى به نحو وجود علمى موجود است . اين نظريه همان نظريهء وحدت وجود عرفانى در شكل خيلى غليظش است « 1 » .

--> ( 1 ) . مكاتبات و سؤال و جواب‌هايى كه ميان آقا شيخ محمد حسين اصفهانى غروى معروف به كمپانى و مرحوم آقا سيد احمد تهرانى كربلايى رد و بدل شده است - كه خيلى با ارزش است - و آقاى آشتيانى در مجلهء « جاويدان خرد » چاپ كردند ، در همين زمينهء وحدت وجود است . مرحوم آقا سيد احمد يك مرد عارفى است و عارفانه فكر مىكرده است ، اما مرحوم آقا شيخ محمد حسين حكيمانه فكر مىكرده است . مرحوم آقا شيخ محمد حسين طرفدار وحدت تشكيكى وجود است به شكلى كه در كتب فلسفه مثل منظومه و اسفار و غيره مطرح است و مرحوم سيد احمد طرفدار آن نوع وحدت وجود عرفانى است كه گفتيم . و شايد در آن مكاتبات بيش از هر جاى ديگر اين دو مسأله رو در روى يكديگر قرار گرفته و مورد بحث واقع شده‌اند .