بذلك » يعنى بر روى زمين كسى را سراغ ندارم كه اين مطلب را بداند . آن وقت ايشان يك برهان « 1 » بر اين مطلب اقامه كرده است كه اين برهان مورد ايراد حاجى سبزوارى واقع شده است . حاجى در اين برهان خدشه كرده است كه در اينجا هم به آن اشاره مىكند كه : « و اما مسلك التضايف الذى سلكه صدر المتألّهين فى المشاعر و غيره لاثبات هذا المطلب فغير تامّ لما ذكرنا فى تعاليق الاسفار » « 2 » يعنى برهان صدر المتألّهين كه از راه تضايف وارد شده است برهان تامّ و تمامى نيست . البته جواب حاجى در اينجا داده شده است و در بين كسانى كه من ديده‌ام جواب حاجى را داده‌اند از همه بهتر بيانى است كه به مرحوم آقا ميرزا مهدى آشتيانى تعلق دارد « 3 » و در عين حال بيان او هم هنوز احتياج به متمم دارد ، ولى به هر حال بيان ايشان بهتر است ، يعنى ايشان متوجه

--> لم ينقّح لاحد من علماء الاسلام الى يومنا هذا ، و نحن لما رأينا صعوبة هذه المسألة و تأملنا فى اشكال كون العلم بالجوهر جوهرا و عرضا و لم نر فى كتب القوم سيّما كتب رئيسهم أبى على . . . ما يشفى العليل و يروى الغليل . . . فتوجهنا توجها جبلّيا الى مسبب الاسباب و تضرعنا تضرعا عزيزيا الى مسهل الامور الصعاب فى فتح هذا الباب اذ كنا قد جربنا مرارا كثيرة سيّما فى باب اعلام الخيرات العلمية و الهام الحقائق الالهية لمستحقيه و محتاجيه ان عادته الاحسان و الانعام و سجيّته الكرم و الاعلام و شيمته رفع أعلام الهداية و بسط أنوار الافاضة فأفاض علينا فى ساعة تسويدى هذا الفصل من خزائن علمه علما جديدا و فتح على قلوبنا من ابواب رحمته فتحا مبينا و ذلك فضل اللّه يؤتيه من يشاء و اللّه ذو الفضل العظيم . » ( اسفار چاپ جديد ، ج 3 / ص 312 و 313 ) . و باز در آخر فصل 8 دربارهء اتحاد عاقل و معقول مىفرمايد : « فعلى ما ذكره ( أى الشيخ فى كتابه الموسوم بالمبدأ و المعاد ) يعلم أن تحقيق هذا المطلب الشريف كان وقفا على الاوائل لم يتوارثه أحد من علماء النظار أولى البحث و الاعتبار لو لا ان من اللّه به على بعض فقراء المساكين و شرح صدره بقوة العزيز الحكيم . » ( اسفار چاپ جديد ، ج 3 / ص 335 ) . و باز در فصل 11 دربارهء مسألهء اتحاد عاقل و معقول مىفرمايد : « أقول : ألحمد للّه الذى هدانا لهذا و ما كنّا لنهتدى لو لا أن هدانا اللّه ، فانا باعلام اللّه و تنويره قد أوضحنا سبيل الحق فى ما بعد عن دركه كثير من الحكماء فضلا عن الفضلاء بحيث لم يبق لاحد بعد ذلك مجال التردد فيه الّا لسوء فهمه أو قصور عقله . » ] ( 1 ) [ برهان صدر المتألّهين به طور نسبتا مبسوط در مبحث « اتحاد عاقل و معقول » از كتاب شرح منظومه استاد شهيد بيان شده است . ] ( 2 ) [ رجوع شود به اسفار چاپ جديد ، ج 3 / ص 315 و 316 ، حاشيهء حكيم سبزوارى . ] ( 3 ) مرحوم آقا ميرزا مهدى آشتيانى ، هم در تعليقه خود بر « شرح منظومهء منطق » و هم در تعليقه خود بر « شرح منظومه حكمت » ( چه در بحث اتحاد عاقل و معقول و چه در بحث علم بارى ) به ايراد حاجى و جواب آن به طور مبسوط پرداخته است .