عين مفهوم عقل نيست . « 1 » حالا در باب اتحاد عاقل و معقول بحث اين است كه آيا ممكن است كه يك شىء در آن واحد هم عاقل باشد هم معقول ؟ البته اين كه چنين باشد اما به دو حيث ، در آن بحثى نيست . در اين مطلب بحثى نيست كه مانعى ندارد كه يك شىء در آن واحد هم عاقل باشد هم معقول اما به دو حيث و از دو جهت : از يك جهت عاقل باشد و از يك جهت معقول . البته اين محل بحث نيست . محل بحث آن است كه يك شىء به يك حيث هم عاقل باشد هم معقول « 2 » ؛ كه اين مسألهء خيلى خوبى است و در باب تجرد نفس يكى از مهمترين مسائل همين مسأله است . اين در باب عقل ذات ذات را يعنى اينكه يك شىء خود را تعقل كند و به عبارت ديگر در مورد « خود آگاهى » « 3 » مورد قبول حتى منكرين اتحاد عاقل و معقول هم هست . در علم ذات به ذات حتى منكرين اتحاد عاقل و معقول مثل بوعلى هم اتحاد عاقل و معقول را بلامانع مىدانند . بوعلى با اينكه شديدا منكر اتحاد عاقل و معقول است و حتى در كتاب اشارات به فرفوريوس و به مشّائين تاخته است كه : « كان لهم رجل يعرف بفرفوريوس عمل فى العقل و المعقولات كتابا يثنى عليه المشّائون و هو حشف كلّه و هم يعلمون من انفسهم انّهم لا يفهمونه و لا فرفوريوس نفسه ، و قد ناقضه من اهل زمانه رجل و ناقض هو ذلك المناقض بما هو اسقط من الأول » « 4 » ( مىگويد كه اين مرد رساله‌اى نوشته است در باب عاقل و معقول كه مشائين خيلى تعريفش را كرده‌اند و آن رساله

--> ( 1 ) مثل « علم و عالم و معلوم » . استاد : بله ، اين هم عين آن است . ( 2 ) يعنى هم عاقل باشد هم معقول خودش باشد . استاد : بله ، معقول همان عاقل باشد ؛ عاقل باشد و خودش هم معقول خودش باشد و از همان حيثى كه عاقل است از همان حيث معقول باشد . ( 3 ) باز « خودآگاهى » در اينجا را نبايد با اين اصطلاح اجتماعى امروز كه خيلى كش پيدا كرده است اشتباه كرد ، كه اين آگاهيهايى را كه همه‌اش « غير آگاهى » است اسمش را « خودآگاهى » مىگذارند ، مثل خودآگاهى طبقاتى ، خودآگاهى ملى ، . . . - پس معنى « خودآگاهى » وقوف بر نفس مىشود . استاد : بله ، در اينجا مقصود خودآگاهى به اين معناى فلسفى است ؛ مقصود اين است كه به وجود خود آگاه باشد . - آن هم نه بر حالات خود . استاد : نه ، بر « خود » ، بر « خود » آگاه باشد . ( 4 ) [ رجوع شود به شرح اشارات چاپ جديد ، ج 3 / ص 295 و يا به اسفار چاپ جديد ، ج 3 / ص 322 . ]