دور نمىكند بلكه نزديك هم مىكند . به هر حال اين بحثى بود كه مىخواستيم در آينده طرح بكنيم و حالا به آن اشاره‌اى كرديم « 1 » و « 2 » . بازگشت به اصل بحث حرف ملاصدرا اين است كه ما دو نوع حمل داريم ، يعنى دو نوع عملكرد ذهن داريم و در باب قضايا دو نوع اعتبار ذهن داريم كه تا حالا اين دو نوع اعتبار ذهن

--> ( 1 ) . [ بحث شناخت در همين سلسله درسها در چند جاى ديگر ( مثلا در بحث معقولات ثانيه و در اوايل بحث وجوب و امكان و امتناع ) مبسوطتر مطرح خواهد شد ] . ( 2 ) . - به اين ترتيب بحث وجود ذهنى در بين فلاسفهء اسلامى با حرف كانت خيلى نزديك مىشود ، منتها حرف كانت خيلى روشنتر است ( گرچه خود ما شايد هنوز روشن نشده باشيم ) . كانت و هگل و امثال اينها مىگويند در عين حال كه متعلق شناسايى مستقل از ذهن است ولى ذهن سهمى در شناسايى دارد ؛ و بنابراين اگر فلاسفه‌اى نظير ملاصدرا و ديگران هم همين طور مىگويند پس اين نظريات خيلى شبيه و نزديك مىشود . استاد : بله ، خيلى شبيه و نزديك مىشود . اما بايد دانست كه اين مسائل دقيق فلاسفه مثل تيغ دو دم است ، نظير صراط است كه گفت از مو باريكتر ، از شمشير برنده‌تر و از آتش سوزنده‌تر است ؛ يعنى يك جاى خيلى نازكى هست كه اگر انسان يك ذره - به اندازهء يك ميليمتر - اين طرف‌تر بيفتد در درهء هولناكى سقوط مىكند . درست است كه حرف كانت با حرف فلاسفهء اسلامى در اين مقدار شبيه است ولى ما بايد ببينيم كه آيا مسير آنها يكى است . كانت بعدا در كمال صراحت مىگويد كه اصلا آن مسائل ذهنى ديگر ذهنى نيست ، بلكه در واقع ذهن است و ساختهء نفس است . مطلب را به نحوى بيان كرده است كه اينها ديگر واقعا نمىتواند شناخت باشد . او مىگويد زمان ، مكان ، ضرورت ، امتناع و امثال اينها صد در صد ساخته‌هاى ذهن است ؛ يعنى در خارج نه نسبت است ، نه اضافه است ، نه ضرورت است ، نه امتناع است ، هيچ چيزى نيست . حتى خارج به صورت يك منشأ انتزاع هم براى اينها نيست . آن وقت در خارج فقط چيست ؟ در خارج اگر مثلا من شيئى را مىبينم فقط همان صورت محسوس مثلا رنگ يا حجم وجود دارد ، بقيهء چيزها كه من مىگويم از اين شىء شناخت ساخته‌ام ، معرفت ساخته‌ام ، همه چيزهايى است كه اصلا مال خود ذهن است و رابطه‌اى با خارج ندارد . در خارج نه ضرورتى وجود دارد نه امتناعى وجود دارد ، نه نسبتى هست ، نه اضافه‌اى هست ، هيچ چيزى نيست . - به عبارت ديگر اختلاف در مورد سهم ذهن است . اختلاف در اين نيست كه ما يك متعلق شناسايى داريم و يك شناسنده‌اى . استاد : بله ، شك ندارد . حالا باز بعدها بيشتر روى اينها بحث مىكنيم .