مرتضى مطهرى
251
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي )
با اشياء ديگر نداشته باشد ، ما چنين چيزى نداريم . آهن در خارج اگر يك جوهرى است ، جوهرى است با يك كيفيت معيّن و با يك كميت مشخص و اينكه مثلا در زير فلان جسم قرار گرفته و در بالاى فلان جسم ديگر واقع شده است و مثلا قوهء جاذبه چقدر روى آن اثر مىگذارد . در طبيعت ، اشياء هميشه به صورت مخلوط و به صورت مركب و متحد با اشياء ديگر وجود دارند ، ولى اين ذهن است كه قادر است اشياء را در عالم خودش تجريد كند . تجريدى كه در روانشناسى مىگويند همين است . ما يك تجريد داريم و يك تعميم . ذهن دو قدرت دارد : قدرت اول ذهن تعميم است ؛ و برهان دومى كه قبلا گفتيم بر پايهء همين مسألهء تعميم روانشناسى است ؛ يعنى ذهن قدرت دارد بر تعميم و بر اينكه به شىء ذهنى خصلت عموم و كليت بدهد . قدرت دوم ذهن قدرت تجريد است و اين برهان سوم بر همين اساس استوار است . قدرت تجريد اين است كه شىء را از آنچه كه در خارج محال است از آن جدا بشود جدا كنيم . مثلا ما در خارج عدد بدون معدود نداريم ؛ اگر در خارج پنجتايى باشد ، يك چيزى هست كه پنجتاست . ولى اين ذهن است كه عدد را از معدود جدا مىكند « 1 » . يا مثلا انسان را در نظر بگيريم . ما در خارج انسان مطلق نداريم . اگر انسان مطلق باشد همان انسان افلاطونى است كه آن هم در عالم مجردات وجود دارد ، در طبيعت وجود ندارد . اگر در خارج انسان هست انسانى است كه با كيفيت خاص و با كميت خاص و با اضافات خاص و با وضع خاص و با هزاران مشخصات وجود دارد كه هيچكدام در ماهيت انسانيتش دخالت ندارند . يكى انسان سفيد است ؛ ولى سفيدى جزء ماهيت انسان نيست . ديگرى انسان سياه است ؛ سياهى هم در انسانيت دخالت ندارد . اين يكى زرد است ، آن يكى پسر فلان كس است ، از نژاد فلان قبيله است . اينها هيچكدام در ماهيت انسانيت دخالت ندارد ولى انسان خارجى توأم با همهء اينهاست . اما ذهن قادر است انسان را در ذهن به صورت صرف تصور كند ؛ يعنى انسان را در نظر بگيرد بدون هيچيك از اين ضمائم . حالا ما مىگوييم آنجا كه ما انسان محض را تعقل مىكنيم
--> ( 1 ) . رياضيات را كه مىگويند نيمه مجرد است ، براى همين است كه ذهن اصلا خود عدد را در نظر مىآورد ، عدد تجريد شده از معدود را در نظر مىگيرد و احكام عدد را بر آن جارى مىكند و مثلا مىگويد پنج پنج تا مىشود بيست و پنج تا ؛ يعنى بدون اينكه هيچ ضرورتى داشته باشد كه ما يك معدودى را ( از قبيل انسان ، گردو و درخت ) در نظر بگيريم فقط خود عدد را در ذهن مىآوريم .