روى آن تحقيق شود « 1 » . به هر حال حدس اينچنين است كه همانطور كه گفتيم در اينجا دو مسأله است ، يكى مسألهء وحدت حقيقت است و يكى مسألهء وحدت وجود . مسألهء وحدت حقيقت ، هم در يونان قديم بوده و هم در هند و در جاهاى ديگر دنيا هم شايد نوعى وحدت حقيقت بوده است . اما مسألهء وحدت به اين شكل خاص كه تحليل بشود ميان وجود و ماهيت و بعد از آنكه ميان وجود و ماهيت به نوعى تفكيك شد و حساب ماهيت از حساب وجود جدا شد و براى وجود هم يك اصالتى در نظر گرفته شد آن وقت بگوييم آن وجود كه در مقابل ماهيت اصيل است واحد هم هست ، حدس زده نمىشود كه به اين شكل خاص در جاهاى ديگر دنيا مطرح بوده باشد « 2 » و لذا حساب اينها بايد جدا بشود كه وحدت وجودى كه ما داريم غير از آن چيزهايى است كه به نام وحدت وجود در جاهاى ديگر دنيا بوده است « 3 » .

--> ( 1 ) . - خير ، اين اصطلاح در دنياى قديم نبوده است . اين كه ما اصطلاحا وحدت وجود تعبير مىكنيم ، « پانتئيسم » است . « پان » يعنى همه ، و « تئو » يعنى خدا ، « ايسم » هم كه ايسم است . استاد : پس پانتئيسم يعنى همه خدايى . - بله . اين را معمولا تعبير به « وحدت وجود » مىكنند . استاد : اين همين چيزى است كه من حدس مىزدم . ( 2 ) . - خير ، به اين شكل مطرح نبوده است ؛ مسلّما نبوده است . ( 3 ) . - خود اصطلاح « وحدت وجود » در حكمت اسلامى از كى رايج شد ؟ استاد : از محيى الدين شروع شد ؛ قطعا از محيى الدين شروع شد . وحدت وجود از محيى الدين است و از او هم شروع شد ولى كسى كه اين مطلب را خوب پايه گذارى كرد يعنى حرف او را خيلى شرح داد - نه به عنوان اينكه چيزى را كه از خودش باشد پايه‌گذارى كند - و آن را به صورت مكتب مشخصى در آورد شاگردش صدر الدين قونوى بود . - صدر الدين همين است كه فصوص را نوشته است ؟ استاد : نه ، فصوص مال خود محيى الدين است ؛ صدر الدين نصوص را نوشته است . صدر الدين خيلى كتاب نوشته است . كتابهاى اصيل عرفا از صدر الدين قونوى است . صدر الدين شارح خوب محيى الدين است . محيى الدين مثل هر پايه گذار مكتبى است كه قهرا خود آن پايه گذار مؤلف خوبى نيست ، مبيّن خوبى نيست ، بعد يك كس ديگر پيدا مىشود كه مكتب او را خوب درك مىكند ، حرف او را خوب تفسير و بيان مىكند . صدر الدين ، ربيب محيى الدين بوده است ؛ يعنى محيى الدين شوهر مادرش بوده و او