در ميان نبوده است . مسألهء وحدت يعنى وحدت جهان در ميان فلاسفه و حتى در ميان يونانيها به نحوى مطرح بوده است اما مسألهء وحدت وجود مطرح نبوده است و اگر امروز ما شرقيها از حرفهاى آنها تعبير به وحدت وجود بكنيم غلط است . وحدت هست ولى وحدت وجود به اين معنا نيست . به هر حال چه در فلسفهء هند و چه در فلسفهء غير هند اين مطلب بوده است ، عده‌اى به نوعى وحدت در باب عالم هستى معتقد بوده‌اند . بنابراين ما الآن دو مسأله داريم ؛ يكى مسألهء وحدت حقيقت است و يكى مسألهء وحدت وجود . مسألهء وحدت حقيقت به اين معناست كه حقيقت يك چيز است ، اما اين كه اين مسأله را بشكافيم كه آن حقيقت چيست ، آيا آن حقيقت از سنخ وجود است - به آن معنا كه ما وجود را از ماهيت تفكيك مىكنيم - يا از سنخ ماهيت است ، اينها ديگر هيچكدام مطرح نيست . مسأله اين است كه حقيقت يك چيز است و غير از آن يك چيز ، هر چه انسان آن را مىبيند به منزلهء جلوه‌ها و تجلّىهاى آن حقيقت‌اند ، هر چه هست به منزلهء شؤون و جلوه‌هاى همان حقيقت واحد است ، كه حتى مىبينيد بعضى به اين معنا به يك نوع وحدت وجود مادى قائل شده‌اند و گفته‌اند حقيقت ماده است و ماده هم در ذات خودش حقيقت واحد است و اين كثرتى كه شما در ماده مىبينيد كثرت حقيقى نيست ؛ كه البته اين خودش يك مسأله‌اى است كه آيا ماده مىتواند چنين چيزى باشد و كثرتش حقيقى نباشد يا نه . اين مسأله به جاى خود ، ولى آن كس كه به وحدت وجود مادى قائل است مىگويد اين كثرتى كه شما در ماده مىبينيد ، كثرت حقيقى نيست ، بلكه يك كثرت مجازى است و اين كثرتها به منزلهء شؤون و تجليات آن يك حقيقت است . او قائل است به اينكه سراسر عالم هستى را ( خواه متناهى باشد و خواه نامتناهى ، فرق نمىكند ) يك حقيقت پر كرده است كه ما آن را جسم مىناميم - كه جسم را هم تعريف مىكنيم به آن چيزى كه مكان را پر كرده است - و اين كثرتهايى كه در جسم هست كثرت حقيقى نيست . مثلا ما الآن اين كتاب را يك چيز مىگيريم و هواى مجاور آن را چيز ديگر ، يعنى اين را يك ماده مىدانيم و آن را مادهء ديگر ، و يا در درون هوا به اتمهاى متعدد قائل مىشويم و به خلأ قائل مىشويم ، ولى ممكن است كسى بگويد كه نه ، اينها اشتباهات ذهن است ، واقعيت اين كتاب و واقعيت اين هوا هر دو يكى است ؛ اختلاف اينها در اين است كه اين مادهء واحد در يك جا تراكم بيشتر پيدا كرده و در جاى ديگر انبساط بيشتر ؛