كه عرفا از آن بحث مىكنند صرفا يك جنبهء انسانى دارد به اين معنا كه عارف مىرسد به مقامى كه غير از خدا چيزى نمىبيند و به قول سعدى : « رسد آدمى به جايى كه بجز خدا نبيند » يا واقعا جز خدا چيزى وجود ندارد ؟ اينكه عارف مىرسد به مقامى كه غير از خدا چيزى نمىبيند غير از اين مسأله است كه جز او وجود ندارد . اين از آن جنبه است كه انسان عارف به دليل همان عشق عارفانه - كه قهرا خاصيت عشق تك بينى است - جز معشوق چيز ديگرى را نمىتواند ببيند و در هر چيز ديگر هم نگاه كند باز معشوق را مىبيند ( كه اين حالت احيانا ممكن است در يك عشق ديگر نيز براى انسان پيدا بشود ) . آيا مسأله اين است و يا واقعا به وحدت وجود معتقد بوده‌اند ؟ عده‌اى معتقدند كه عرفاى قديم مثل عرفاى قرن سوم و قرن چهارم اگر دم از وحدت وجود زده‌اند چيزى بالاتر از وحدت شهود نگفته‌اند و واقعا جهان بينى عرفانى بر اساس وحدت وجود در عرفان وجود نداشته است . ولى ديگران معتقد هستند كه نه ، در جهان بينى عرفانى همان واقعيت وحدت وجود بوده است منتها آنها تعبير فلسفى دربارهء اين مطلب نداشته‌اند و كارى كه محيى الدين كرده است اين است كه براى اين مطلب تعبير فلسفى آورده و بعد توانسته است اينها را در يك قالبهاى مأنوس با ذهن و مأنوس با فكر بريزد ؛ يعنى آنچه را كه آنها از طريق مكاشفه در مىيافته‌اند او توانسته است در يك قالبهاى مأنوس با فكر و مأنوس با ذهن بيان كند « 1 » . بعد از دورهء محيى الدين كم كم مسائل وجود كه شعبه‌هاى مختلفى در فلسفهء

--> ( 1 ) . - در غير اين صورت ، يعنى اگر اين وحدت حقيقت نداشته باشد شهود آنها توهم مىشود . استاد : نه ، اين توهم هم نمىشود ، براى اينكه اين مطلب بر اساس اين است كه عارف فقط رسيدن به خدا را مىبيند از باب اينكه خدا يگانه معشوق اوست و هر عاشقى جز معشوق خودش را نمىبيند ، نه اينكه عاشق مىخواهد غير معشوق را ببيند و تنها معشوق را مىبيند پس اشتباه مىكند ، اصلا غير معشوق را نمىخواهد ببيند . او كه نمىخواهد به مردم جهان‌بينى عرضه كرده باشد . ولى البته همانطور كه فرموديد عرفاى حقيقى اين مطلب را قبول نمىكنند ؛ يعنى مىخواهند بگويند كه جهان بينى عرفانى همان چيزى است كه حقيقتش وحدت وجود است گو اينكه آنها اين تعبير را نكرده باشند ؛ و البته از بسيارى تعبيرات مىشود همين مطلب را استنباط كرد گرچه اين لفظ و اين اصطلاح و اين تعبير در كلمات آنها نيامده است .