مرتضى مطهرى

48

مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي )

ولى اشياء در امرى كه آن ، عارضى اشياء و ذاتى حق است - يعنى وجود - با ذات حق اشتراك دارند ، و از طرفى مىدانيم كه هر جا پاى ما به الاشتراك به ميان آيد بايد ما به الامتياز هم وجود داشته باشد ، پس بايد در ذات حق امر ديگرى غير از وجود بوده باشد كه ذات حق را از عرضى موجودات متمايز كند ، پس لازم مىآيد كه ذات حق مركّب بوده باشد . در اينجا اشكال ديگرى نيز مناسب است و آن اينكه : [ اشتراك ] ذات حق با ساير اشياء در ماهيّت يا در وجود ، منافات دارد با اصل مسلّم « ليس كمثله شىء » . فرضا هم ذات حق با ساير اشياء در ماهيّت شريك نباشد ، در وجود قطعا شريك است ، پس ساير اشياء مثل اويند . و به خاطر همين اشكال است كه كثيرى از متكلّمين مدعى شده‌اند كه اسماء و الفاظى كه هم بر ذات حق اطلاق مىشود و هم بر غير او ، مشترك لفظى مىباشند و اگر ما به خداوند كلمهء « موجود » يا « عالم » يا « قادر » و امثال اينها را اطلاق مىكنيم ، به معناى ديگرى غير از اين معانى معروفهء متداوله است و آن معانى مصطلحات خاصى است كه مخصوص شارع دين است و ما به آن معانى دسترسى نداريم ؛ و از اين رو گفته‌اند اسماء اللّه حتماً بايد « توقيفى » باشد يعنى كلمه و لفظى كه اطلاق آن بر « خدا » از شارع نرسيده است جايز نيست در بارهء خدا استعمال گردد ، و از اين رو مثلًا اطلاق كلمهء « واجب الوجود » بر خدا در نظر آنها جايز نيست زيرا [ چنين ] كلمه‌اى در شرع نرسيده است . جواب هر دو اشكال يك مطلب است و آن اينكه : قبلًا اشاره كرديم كه امتياز چيزى از چيزى لازم نيست به امرى غير از ما به الاشتراك بوده باشد ؛ يعنى ممكن است كه ما به الاشتراك عين ما به الامتياز باشد و اختلاف دو چيز از يكديگر به شدّت و ضعف ، و كمال و نقص ، و غنا و فقر ، و وجوب و امكان باشد . اكنون مىگوييم : ما يا قائل به اصالت ماهيّت مىباشيم يا قائل به اصالت وجود . بنا بر اصالت ماهيّت ، وجود در مخلوقات امرى است اعتبارى ولى در ذات حق امرى اصيل است ، و بنابر اين اشكالى لازم نمىآيد چون واقعا دو امر مشترك وجود ندارد ، و شبيه خواهد بود اين گونه اشتراك به اشتراك ميان حقيقت و مجاز ، مثل اشتراك زيد و شير بيابان در كلمهء « اسد » . و اگر قائل به اصالت وجود باشيم ( كما هو الحق ) پس مىگوييم كه امتياز وجودات از يكديگر به مرتبه است ؛ يعنى هر مرتبه‌اى در عين اينكه در حاق ذات خود با مراتب ديگر شريك است در عين حال هر مرتبه‌اى بذاته از ساير مراتب متمايز است .