بحث دربارهء آنها در اينجا نيست ، موكول به جاى ديگر است « 1 » . اما اصل چهارم : « حركت از تضاد و تناقض داخلى اشياء ناشى مىشود » . اين بحث مربوط مىشود به علت فاعلى حركت كه خود مشتمل بر مسائل متعددى است و ما بعداً دربارهء آنها بحث خواهيم كرد و در اينجا فقط دربارهء نقش تضاد در توليد و ايجاد حركت و تغيير بحث خواهيم كرد . به عقيدهء حكماى الهى تضاد نقش مؤثرى در تغييرات و تحولات جهان دارد ، ولى نقش تضاد از نظر حكما تنها به اين شكل است كه تضاد و تأثير مخالف صورتها عليه يكديگر سبب مىگردد كه ماده از انحصار يك حالت و صورت بالخصوص بيرون آيد و زمينه براى حالت و صورت جديد پيدا شود يعنى رفع مانع بشود و زمينه براى افاضه از مبادى فعّالهء جهان [ مهيّا گردد ] . اگر تضاد نباشد ماده در انحصار حالت و صورت معين باقى مىماند . اين تضاد بر دو قسم است : خارجى و داخلى . در بسائط و مركبات اوليه تضادهاى خارجى است كه اين نقش مؤثر را ايفا مىنمايند يعنى عاملهاى متضاد و مخالف خارجى است كه حالتها و صورتهاى موجود در ماده را زايل و آن را آمادهء حالت جديد و صورت جديد مىنمايند ، ولى در مركبات عاليه يعنى مركباتى كه از تركيب يك سلسله مركبات ساده‌تر به وجود آمده‌اند نظير نباتات و حيوانات و انسانها علاوه بر تضادهاى خارجى يك سلسله تضادهاى داخلى نيز در تغيير و زوال حالتهاى موجود مؤثر است يعنى اين گونه مركبات از ناحيهء داخل خود نيز منهدم مىگردند . ولى به هر حال نقش اضداد رفع مانع است و اعداد ماده است نه پيش بردن و جلو بردن « 2 » . در جلد دوم اسفار فن چهارم فصل يازدهم بيان زيبايى دربارهء اين مطلب دارد كه شايسته است مراجعه و نقل شود « 3 » .