باواسطه محال مىباشد زيرا علت علت شئ ، علت خود شئ است و نمىشود شئ ، علت خودش بوده باشد و اين همان مسألهء « بطلان دور » است . ( 7 ) . وجود علت تامّه از وجود معلول قوىتر است زيرا تمام واقعيت و وجود معلول از آثار وجود علت بوده و متكى به وجود آن مىباشد و البته در اينجا نبايد دست به يك رشته نقضهاى عوامانه زد مانند پدر و پسر ، بنّا و ساختمان ، و سنگتراش و سنگ ، و آتش افروز و آتش و جز اينها ، زيرا چنان كه در مقالهء هشتم تذكر داديم آنچه در اينها به راستى علت فاعلى است ، مانند پدر نسبت به حركات تناسلى خودش ، پيوسته و بىترديد از معلول خويش قوىتر است و همچنين علت تامّه نسبت به معلول قوىتر مىباشد . و از اين روى ، علت بر معلول مقدم و معلول ، از علت متأخر مىباشد زيرا تا علت نباشد معلول نخواهد بود ، در عين حال در يك زمان بايد هر دو جمع بوده و گرد آمده باشند و از همين جا روشن است كه اين تقدم و تأخر ، زمانى نيست چنان كه خواهد آمد . و از مجموع اين بيانات اين نتيجه را بايد گرفت : « استقلال و تماميت وجودى