موضوع يك علم عيناً جامع مشترك موضوع علم ديگر با يك رشته اشياء ديگر است مثل آنكه موضوع علم‌النبات جامع مشترك موضوع علم‌الحيوان و يك عده از اشياء است و همين طور . . . منطقيين و فلاسفه به اين سؤال پاسخ داده‌اند . حاصل آنچه در مقام پاسخ به اين سؤال بيان شده اين است كه عوارض و احكامى كه به يك شئ نسبت داده مىشود بر دو قسم است : عوارض اوليه يا عوارض ذاتيه ، و عوارض ثانويه يا عوارض غريبه ؛ و در مقام تميز عوارض ذاتيه از عوارض غريبه تحقيقات نيكو و ارجمندى به عمل آمده و آن كس كه از همه بيشتر و بهتر اين مطلب را تحقيق كرده ابن سينا در كتب منطقيهء خويش و بالخصوص منطق الشفا است هر چند متأخرين نكات لازمى را كه وى يافته است درك نكرده‌اند و به راههاى ديگر رفته‌اند و همين جهت موجب اضطراب و اختلاف آراء زيادى در آن مسأله شده تا آنجا كه از طرف برخى از غير منطقيين عقايد عجيب و گزافه مانندى در اين زمينه اظهار شده است . چنان كه معلوم شد در مسألهء تمايز و تشابه علوم و طبقه بندى آنها نكتهء حساسى كه از نظر منطقى هست همانا تميز و تشخيص عوارض ذاتيه از عوارض غريبه است و تميز و تشخيص اين جهت احتياج به مقدمات منطقى زيادى دارد كه از عهدهء اين مقدمه و اين مقاله خارج است و طالبين بايد به كتب منطقيه و بالاخص كتب ابن سينا مراجعه كنند . توضيح يك نكته لازم است و آن اينكه نظر به اينكه عوارض ذاتيهء هر موضوعى همواره به نحوى است كه ذهن يا مستقيماً و بلاواسطه رابطهء آن را با موضوع درك مىكند يعنى احتياج به دخالت حدّ وسط و اقامهء برهان ندارد و يا اينكه با مداخلهء حد وسط رابطهء وى با موضوع روشن مىشود قهراً رابطهء بين هر موضوعى و عوارض ذاتيهء وى بايد واقعى و نفس‌الامرى باشد ( نه اعتبارى ) و قهراً بايد آن موضوع كلى باشد ( نه جزئى ) و بناءا علىهذا علوم اعتباريه كه رابطهء بين موضوعات و محمولات در آن علوم وضعى و قراردادى است نه واقعى و نفس‌الامرى مانند حقوق و فقه و اصول و صرف و نحو و همچنين علومى كه يك سلسله قضاياى شخصيه مسائل آنها را تشكيل مىدهد مانند لغت و تاريخ و جغرافيا از محل كلام منطقيين خارج است زيرا آنچه در مورد تمايز و تشابه و طبقات علوم گفته مىشود اولًا در مورد علوم حقيقى است كه رابطهء واقعى و نفس الامرى امور را بيان مىكند ( نه علوم اعتبارى ) و ثانياً در مورد