موضوع چيست ؟ موضوع هر علمى عبارت است از آن چيزى كه در آن علم از احوال و عوارض او گفتگو مىشود و قضاياى مربوط به او حل مىشود . تدبر و تدقيق در مسائل هر علمى و تجزيهء مسائل آن روشن مىكند كه همهء آن مسائل بيان احكام و آثار و عوارض و حالات يك شئ بخصوص است و همان شئ بخصوص است كه همهء آن مسائل را به صورت افراد يك خانواده درآورده است و ما آن را موضوع آن علم مىناميم . در اينجا يك سؤال مهم براى منطقيين و فلاسفه پيش آمده است و آن اينكه نظر به اينكه موضوعات علوم متباين من جميع‌الجهات نيستند بلكه - چنان كه قبلًا اشاره كرديم - قرابتهايى بين موضوعات علوم برقرار است و همان قرابتها منشأ خويشاوندى فاميلى و نژادى علوم است مثل اينكه بين « كمّ منفصل » كه موضوع علم حساب شمرده شده و « كمّ متصل » كه موضوع علم هندسه شمرده شده قرابت جنسى است يعنى هر دو از جنس كميت هستند ، و از طرف ديگر آنچه موضوع يك علم ناميده مىشود همواره داراى انواع و اقسامى است و هر نوع و قسمى اختصاص دارد به يك سلسله احكام و عوارض و حالات ، مثل اينكه موضوع هندسه كه « كمّ متصل » شناخته مىشود منقسم مىشود به خط و سطح و حجم و هر يك از آنها احوال و عوارض مخصوص به خود دارد ، و از طرفى هم كلمهء « عوارض و احكام » كلمهء كشدارى است و آنچه از عوارض نوع و قسم يك شئ محسوب مىشود از عوارض خود آن شئ نيز محسوب مىشود و در اين صورت يا بايد جميع علوم را علم واحد بدانيم يعنى مسائل مختلف جميع علوم را به منزلهء افراد يك خانواده و همه را مستقيماً منشعب از يك اصل بدانيم و اختلافات خانوادگى و فاميلى و نژادى را منكر شويم و اختلاف هر علمى را با علم ديگر يك امر قراردادى و وضعى بدانيم و يا آنكه به هر اندازه كه موضوعات ، انواع و اقسام پيدا مىكنند علوم را متكثر و مختلف بدانيم مثلًا هندسه را مجموعه‌اى از سه علم ( علم الخط و علم السطح و علم الحجم ) بدانيم بلكه نظر به اينكه ممكن است هر يك از اين سه نيز انقساماتى پيدا كنند مثل انقسام خط به مستقيم و منحنى ، انقسامات جزئىترى براى آن علم قائل شويم . علاوه بر اينكه موضوعات علوم متباينات من جميع‌الجهات نيستند و بين آنها وجه مشترك‌هايى در كار است ، احيانا مىبينيم كه