اشكال فرضاً همهء سخنان گذشته با پايه‌هاى استدلالى آنها كه در اين مقاله‌ها ( مقالهء 3 ، 4 ، 5 ) ذكر شده درست باشند اين حقيقت قابل انكار و اغماض نيست كه همهء علوم و ادراكات يا بيشتر آنها از واقعيت مادهء خارجى گرفته شده پس ماده به هر تقدير در زايش اينها مؤثر مىباشد و متصور نيست كه يك موجود متحول متكامل ، يك پديدهء ثابت غير متغير به وجود آورد . و از اين روى از پذيرفتن تحول در علوم و ادراكات چاره و گريزى نيست و روى اين اصل همهء سخنان ديالكتيك در توصيف حال علوم و ادراكات و روشى كه اتخاذ كرده درست خواهد بود . پاسخ آنچه را اصول مبرهنهء گذشته اقتضا مىكند اين است كه با فرض مادى نبودن علوم و ادراكات ، از « زايش طبيعى » نمىتوان دم زد و طبعاً در اين صورت تبعيتهاى حكمى ميان ماده و ادراكات از ميان بر مىخيزد و آنچه بحثهاى فلسفى در مورد نسبت وجودى در ميان موجودات غير مادى نتيجه گرفته ، با حفظ موافقت آن در مورد ادراكات ، بايد گفت انسان در موقع حصول يك سلسله آثار ماديه با شرايط مخصوص ، اين پديده‌هاى غير مادى برايش ظهور مىكند كه با ماده مطابقت مخصوصى دارند جز اينكه ماده هميشه ناقص و متحول و آن پديده‌هاى غير مادى تام و ثابت مىباشند ؛ و اينكه ما در ميان سخنان خود در مورد اين پديده‌ها نام « زايش » و « توالد » و « استنتاج » و « تكّون » به زبان مىآوريم در اثر محيط بحث و انس با ماده و ماديات بوده و جز تجوّز و تسامح صورتى ندارد . اشكال آزمايشهاى متوالى نشان مىدهد كه محيط زندگى انسان در افكار وى سهيم مىباشد و اختلاف معلومات و افكار با اختلاف منطقه و محيط زندگى حتى در يك فرد انسانى به حسب دو زمان و به موجب اختلاف شرايط ، روشن و غير قابل انكار است و همچنين ما مىتوانيم با تربيتهاى گوناگون در انسان افكار گوناگون ايجاد نماييم ، پس « حقايق علمى » مخلوق خودمان و تابع خودمان بوده و يك ثبوت غير قابل تغييرى ندارند