مرتضى مطهرى

256

مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي )

به عقيدهء حسيون ، فلسفهء اولى ( متافيزيك ) كه قدما براى او شأن عالى و اهميت فوق العاده قائل بودند و آن را « فلسفهء حقيقى » و « علم كلى » و « علم‌العلوم » و « علم اعلى » مىخواندند پايه و اساسى ندارد زيرا مسائل وى از حدود ظواهر طبيعت و محسوسات بيرون است و لهذا از حدود امكان بررسى بشر خارج است . از « حسيون » كسى كه زياد در اين باره اصرار و پافشارى كرده اگوست كنت است و از « عقليون » كسى كه اين عقيده را دارد كانت است . به عقيدهء اگوست كنت تاريخ فكر بشر تا كنون سه مرحلهء اساسى را پيموده است : مرحلهء افسانه‌اى و خيالى ، مرحلهء عقلى و فلسفى ، مرحلهء علمى و حسى . در مرحلهء اول كه مربوط به دوران كودكى و توحش بشر است بشر تمام حوادث را مربوط مىكرد به ارباب انواع و ارواح طيّبه و خبيثه . در اين مرحله ، بشر هر حادثه‌اى را كه مىديد از قبيل برف و باران و قحط و فراوانى و مرض و صحت و صلح و جنگ ، آن را مربوط مىكرد به ارادهء خدايان و دخالت ارواح نيك و بد . در مرحلهء دوم ، فكر بشر ترقى كرده و دريافته است كه نمىتوان حوادث طبيعت را با ارادهء خدايان توجيه نمود ، علل حوادث طبيعى را بايد در خود طبيعت جستجو كرد . لهذا در اين مرحله فرضهاى عقلى را در توجيه حوادث پيش مىكشد و پاى قواى طبيعى و صور نوعيّه و نفس ناميه و نفس حيوانيه و نفس ناطقه را به ميان مىآورد . اين مرحله از مرحلهء اول كامل‌تر است ولى آخرين مرحله نيست بلكه حلقهء متوسطى است كه مرحلهء اول را به مرحلهء سوم مرتبط مىكند . در مرحلهء سوم ، بشر متوجه شده است كه آن فرضهاى عقلى و فلسفى در توجيه حوادث ، بلادليل است و تنها راه صحيح آن است كه از تعقيب كردن و جستجو كردن علل واقعى دست بكشد و فقط به تعيين روابط و مناسبات اشياء محسوسه كه وجود آنها محقّق و مسلّم است بپردازد و به جاى آن فرضهاى عقلى ، خود حوادث طبيعت را علت يكديگر بشناسد . در اين مرحله است كه نظريات بشر جنبهء ثبوتى و تحققى پيدا مىكند يعنى فقط حوادث محققه را دخالت مىدهد و بس . اگوست كنت خود را واضع فلسفه‌اى مىداند به نام « پوزيتيويسم » « 1 » كه آن را فلسفهء تحققى ( يا ثبوتى يا وضعى يا ظاهرى ) ترجمه كرده‌اند و خودش اين فلسفه را نمايندهء مرحلهء سوم از مراحل سه گانهء