مرتضى مطهرى
171
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي )
« علوم فيزيكى و شيميايى مانند رياضيات محصّل يقين و قطعيت مطلق نمىشود زيرا مبدأ آنها محسوسات است و حس هم خطا كار مىباشد . » تا آنجا كه مىگويد : « هر چند يقينى بودن علوم فيزيك و شيمى نسبى و اضافى است ، اين نسبيت به هيچ وجه از ارزش آن نمىكاهد زيرا اين علوم ، هم عقل ما را كه خواستار نظم و همسازى است خرسند مىسازد و هم اينكه استفادههايى كه از آنها در عمل مىشود بسيار شايان اهميت است . » در باب قطعيت و فايدهء رياضيات مىگويد : « رياضيات چون از اصل مسلّم شروع كرده به وسيلهء قياسهاى ضرورى بسط و توسعه مىيابد ، علمى است كاملًا متيقّن ؛ مثلًا اينكه « دو به اضافه دو مساوى است با چهار » حكمى است كاملًا مفهوم و محقّق و مسلّم و در اين باب - و به عقيدهء بعضى از دانشمندان فقط در اين باب - است كه مىتوان از يقين مطلق گفتگو كرد . » ما دربارهء اين دليل ( خطاى حس ) در آينده بحث خواهيم كرد . ممكن است براى خوانندهء محترم ابتدا تعجب آور باشد اگر بشنود علوم طبيعى امروز با همهء پيشرفتها و توسعهء فوق العاده و با آنهمه اكتشافات و صنايع عظيم و آنهمه اختراعات بر پايهء آن اكتشافات ، ارزش قطعى و يقينى خود را از دست داده است و تنها داراى ارزش عملى است . ولى با بيانى كه در بالا شد مبنى بر اينكه قوانين علمى طبيعى معمولًا گواهى بر صحت خود ندارند غير از نتيجهء عملى دادن ، و نتيجه دادن هم دليل بر صحت و مطابقت با واقع نمىشود ، و با مطالعهء آراء و عقايد دانشمندان - كه مختصرى از آن را در ضمن بيان سير عقايد و آراء نقل خواهيم كرد - اين تعجب رفع خواهد شد . در علوم طبيعى جديد فرضيهء جاويدانى وجود ندارد . هر فرضيه به طور موقت در عرصهء علم ظاهر مىشود و صورت قانون علمى به خود مىگيرد و پس از مدتى جاى خود را به فرضيهء ديگر مىدهد . علم امروز در مسائل طبيعيات يك قانون علمى ثابت و لايتغير كه تصور هيچ گونه اشتباهى در آن نرود نمىشناسد و اعتقاد به چنين قانونى را