مرتضى مطهرى

69

مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي )

موضوع حمل مىكنيم و به عبارت ديگر آن را بر موضوع بار مىكنيم ؛ و به تعبير ديگر : در قضيهء حمليه حكم مىكنيم به ثبوت چيزى براى چيزى . در اثر نهادن يك موضوع و بار كردن چيزى بر آن ، « نسبت » ميان آنها برقرار مىشود و به اين صورت « قضيّه » درست مىشود . مثلًا مىگوييم : « زيد ايستاده است » و يا مىگوييم : « عمرو نشسته است » . كلمهء « زيد » موضوع را بيان مىكند و كلمهء « ايستاده » محمول را و كلمهء « است » نسبت حكميه را . در حقيقت ما زيد را در عالم ذهن خود نهاده‌ايم و ايستادن را بر او بار كرده‌ايم و ميان « زيد » و « ايستاده » رابطه و نسبت برقرار كرده‌ايم و به اين ترتيب « قضيّه » به وجود آورده‌ايم . موضوع و محمول در قضيهء حمليه دو طرف نسبت مىباشند . اين دو طرف همواره بايد مفرد باشند و يا مركّب غير تام . اگر بگوييم : « آب هندوانه مفيد است » موضوع قضيه يك مركّب ناقص است . ولى هرگز ممكن نيست كه يك طرف يا هر دو طرف قضيهء حمليه ، مركّب تام باشد . نوع رابطه در قضاياى حمليه رابطهء اتحادى است كه با كلمهء « است » در زبان فارسى بيان مىشود . مثلًا اگر مىگوييم : « زيد ايستاده است » در واقع حكم كرده‌ايم كه « زيد » و « ايستاده » در خارج يك چيز را تشكيل مىدهند و با يكديگر متحد شده‌اند . ولى گاهى كه قضيه را در ذهن خود تصور مىكنيم و سپس آن را مورد تصديق قرار مىدهيم ، به نحو بالا نيست ؛ يعنى در آن ، چيزى بر چيزى بار نشده است ، و به عبارت ديگر در آن ، حكم به ثبوت چيزى براى چيزى نشده است ، بلكه حكم شده است به مشروط بودن مفاد يك قضيه به مفاد قضيهء ديگر ؛ به عبارت ديگر حكم شده است به « معلّق » بودن مفاد يك قضيه به مفاد قضيهء ديگر ؛ مثل اين كه مىگوييم : « اگر زيد ايستاده است عمرو نشسته است » و يا مىگوييم : « يا زيد ايستاده است ، يا عمرو نشسته است » كه در حقيقت ، معنى اين است : اگر زيد ايستاده است عمرو نشسته است و اگر عمرو نشسته است زيد ايستاده است . اين گونه قضايا را « قضيّهء شرطيّه » مىنامند . قضيهء شرطيه نيز مانند قضيهء حمليه دو طرف دارد و يك نسبت ، ولى بر خلاف حمليه هر يك از دو طرف شرطيه يك « مركّب تامّ خبرى » است ، يعنى يك قضيه است ، و ميان دو قضيه رابطه و نسبت برقرار شده است ؛ يعنى از دو قضيه و يك نسبت يك قضيهء