مىگيرد و احياناً انسان را به كارهاى شگفت وا مىدارد يا از آنها باز مىدارد . اشعار رودكى دربارهء شاه سامانى و تأثير آنها در تشويق او براى رفتن به بخارا كه معروف است ، بهترين مثال است : اى بخارا شاد باش و شاد زى * شاه زى تو ميهمان آيد همى شاه سرو است و بخارا بوستان * سرو سوى بوستان آيد همى شاه ماه است و بخارا آسمان * ماه سوى آسمان آيد همى 5 . قياسى كه هدف آن اشتباهكارى است « مغالطه » يا « سفسطه » ناميده مىشود . دانستن فنّ مغالطه نظير شناختن آفات و ميكروبهاى مضرّه و سمومات است كه از آن جهت لازم است تا انسان از آنها احتراز جويد ، و يا اگر كسى خواست او را فريب داده و مسموم كند فريب نخورد ، و يا اگر كسى مسموم شده باشد بتواند او را معالجه كند . دانستن و شناختن انواع مغالطه‌ها براى اين است كه انسان شخصاً احتراز جويد ، و آگاهى يابد تا ديگران او را از راه [ مغالطه ] نفريبند ، و يا گرفتارانِ مغالطه را نجات دهد . منطقّيين سيزده نوع مغالطه ذكر كرده‌اند . ما در اينجا نمىتوانيم به تفصيل همهء آنها را ذكر كنيم ، منتها به بعضى از اقسام آن اشاره مىكنيم . مغالطه به طور كلى بر دو قسم است : يا لفظى است و يا معنوى . « مغالطهء لفظى » آن است كه منشأ مغالطه ، لفظ باشد ؛ مانند اين كه لفظ مشتركى را كه داراى دو معنى مختلف است « حد وسط » قياس قرار دهند ، در صغراى قياس يك معنى را در نظر بگيرند و در كبراى قياس معنى ديگر را ، و قهراً آنچه مكرر شده فقط لفظ است نه معنى ، و نتيجه‌اى كه گرفته مىشود قهراً غلط است . مثلًا مىدانيم كه لفظ « شير » در فارسى مشترك است ميان مايع سفيد و آشاميدنى كه از پستان حيوانات دوشيده مىشود ، و ميان حيوانات درندهء معروف جنگلى . حال اگر كسى بگويد : « مايعى كه در پستان حيوانها وجود دارد شير است و شير ، درنده و خونخوار است پس مايعى كه در پستانها موجود است درنده و خونخوار است » مغالطه است . يا اين كه از باب مجاز و استعاره [ دربارهء ] يك انسان قوى گفته مىشود