فى المثل سالم‌اند يا ناسالم و معيوب . وسيلهء تحصيل مواد فكرى همانهاست كه قبلًا گفتيم ؛ يعنى قياس ، استقراء ، تمثيل ، و چنان كه قبلًا اشاره كرديم اينها هيچكدام جزء منطق نيستند . منطق قواعد اينها را بيان مىكند و ارزششان را تأييد مىنمايد . اينجا ممكن است گفته شود كسانى كه منكر منطق ارسطويى به عنوان ابزار تحصيل علم شده‌اند مقصودشان انكار ارزش قياس است و همچنانكه قبلًا گفته شد اگر مسائل منطق ، قواعد مربوط به قياس است پس هر چند خود منطق ارسطويى ابزار سنجش است نه ابزار تحصيل ، ولى ابزار سنجش قياس است و قياس را به عنوان يگانه ابزار تحصيل علوم مىشناسد ، اما قياس به دلائل خاصى كه بعداً خواهيم گفت هيچ گونه كارآيى در تحصيل علم جديد ندارد ؛ يگانه ابزار كسب و تحصيل علم ، تجربه و استقراء است . اين بيان بهترين توجيه سخن معترضين است ، ولى همچنانكه قبلًا گفتيم منطق ارسطو قياس را يگانه ابزار كسب تحصيل علوم نمىداند بلكه يكى از ابزارها مىشناسد . همچنانكه در درس پيش گفتيم و در درسهاى آينده نيز روشن‌تر خواهد شد ، ابزار كسب و تحصيل [ علم ] بودنِ قياس غير قابل انكار است . از نظر طرفداران قياس ، ارزش « قياس » ارزش تعيينى است ؛ يعنى قياس در حوزهء خود نتيجهء جديد بار مىآورد آن هم به صورت تعيينى . ارزش « تمثيل » ارزش ظنّى است و ارزش « استقراء » اگر كامل باشد يقينى است و اگر ناقص باشد ظنّى است . و اما « تجربه » كه غالباً آن را با استقراء اشتباه مىكنند ارزش يقينى دارد . هر تجربه متضمّن قياسى است . تجربه از مقدمات قياسهاى آشكار است و خود متضمن قياسى پنهان است . تجربه همچنانكه بوعلى در شفا تصريح كرده است « 1 » ، آميخته‌اى است از عمل حس و مشاهدهء مستقيم و عمل فكر كه از نوع قياس است نه از نوع استقراء و يا تمثيل . نوع چهارمى هم عليرغم ادعاى منطقيّون رياضى وجود ندارد . منطق ارسطويى ارزش تجربه را به هيچ وجه منكر نيست . تجربه كه متضمن نوعى قياس است گرچه مانند خود قياس جزء منطق نيست ولى منطق ارسطويى

--> ( 1 ) . رجوع شود به كتاب برهان از منطق الشفاء چاپ مصر ، ص 223 .