را تضمين كند . تنها ضامن ، مراقبت و دقت شخص فكر كننده است . مثلًا ممكن است از يك سلسله قضاياى حسى يا تجربى قياساتى تشكيل شود ، اما آن تجربه‌ها به عللى ناقص و غير يقينى باشد و خلاف آنها ثابت بشود . اين جهت بر عهدهء منطق ارسطويى كه آن را به همين لحاظ « منطق صورت » مىنامند نيست . آنچه بر عهدهء اين منطق است اين است كه اين قضايا را به صورت صحيحى ترتيب دهد كه از نظر سوء ترتيب ، منشأ غلط و اشتباه نگردد . ثانياً مجهز بودن به منطق كافى نيست كه شخص حتى از لحاظ صورت قياس نيز اشتباه نكند . آنچه ضامن حفظ از اشتباه است به كار بستن دقيق آن است ؛ همچنانكه مجهز بودن به علم پزشكى براى حفظ الصحة يا معالجه كافى نيست ، به كار بردن آن لازم است . اشتباهات منطقى علماى مجهز به منطق به علت نوعى شتابزدگى و تسامح در به كار بستن اصول منطقى است . 2 . مىگويند منطق ابزار علوم است ، اما منطق ارسطويى به هيچ وجه ابزار خوبى نيست ؛ يعنى مجهز بودن به اين منطق به هيچ وجه بر معلومات انسان نمىافزايد . هرگز منطق ارسطويى نمىتواند مجهولات طبيعت را بر ما معلوم سازد . ما اگر بخواهيم ابزارى داشته باشيم كه واقعاً ابزار باشد و ما را به كشفيات جديد نائل سازد ، آن ابزار « تجربه » و « استقراء » و مطالعهء مستقيم طبيعت است نه منطق و قياس . در دورهء جديد كه منطق ارسطو به عنوان يك ابزار طرد شد و به جاى آن از ابزار استقراء و تجربه استفاده شد موفقيتهاى پى در پى و حيرت انگيز حاصل گرديد . كسانى كه اين ايراد را ذكر كرده‌اند و در واقع اين مغالطه را آورده‌اند چند اشتباه كرده‌اند . گمان كرده و يا چنين وانمود كرده‌اند كه معنى اين كه « منطق ابزار علوم است » اين است كه « ابزار تحصيل علوم » است يعنى كار علم منطق اين است كه براى ما اطلاعات و علومى فراهم مىكند ؛ و به عبارت ديگر گمان كرده‌اند كه منطق براى فكر بشر نظير تيشه است براى هيزم شكن كه مواد را جمع و تحصيل مىكند ؛ و حال آن كه منطق صرفاً « آلت سنجش » است ؛ يعنى درست و نادرست را باز مىنمايد ، آن هم آلت سنجش صورت و شكل فكر نه ماده و مصالح فكر ؛ لهذا آن را به شاقول و طراز بنّا تشبيه كرده‌اند . بنّا وقتى كه ديوارى را بالا مىبرد ، عمودى بودن آن را با شاقول ، و افقى بودن آن را با طراز تشخيص مىدهد . شاقول و طراز نه ابزار تحصيل آجر و خاك و آهك و سيمان و غيره مىباشند و نه وسيلهء سنجش درستى و نادرستى اين مصالح كه