لزومى هم ندارد . ولى راههاى ديگرى كه عرض كرديم : راههاى مربوط به علم و فلسفه و . . . هر كدام از اينها را مفصلتر برايتان عرض مىكنيم ، كه اوّل راهى كه قهرا وارد مىشويم راه نظم است . روى نظم بحث مىكنيم به شرطى كه آقايان هم روى اين قضيه باز مطالعاتى بكنند . - چيزى كه براى من اينجا جاى تعجب بود در مورد نظريات اينشتين بود كه فرموديد راجع به بودا اظهار نظر كرده ولى دربارهء اسلام اظهار نظرى نكرده و مثل اينكه هيچ اطلاعى نداشته و اين فكر مىكنم يك نقصى است . استاد : بسيار بسيار . در اين قضيه ما بايد قبول كنيم كه هنديهاى معاصر خيلى از ما پيش هستند در اين جهت كه با دنيا ارتباط دارند ، ارتباط زياد دارند . اروپاييها اوّل پا نشدند بروند آنجا آنها را بشناسند ، اينها اوّل رفته‌اند خودشان را فى الجمله شناسانده‌اند ، لا اقل محرك و مشوق آنها شده‌اند كه آنها بيايند در اين زمينه تحقيقاتى بكنند . مسلمين نه تنها اين كار را نكردند ، يك اشتباه بسيار بسيار بزرگ [ مرتكب شدند ] كه من در آن جلسهء گذشته هم اين را گفتم و تكرار مىكنم ، بازهم تكرار خواهم كرد چون اين را من خيلى مهم مىدانم . مسلمين - كه از مصريها هم اين كار شروع مىشود - يك اشتباه بسيار بسيار بزرگ در اين زمينه‌ها مرتكب شدند ، آمدند در واقع اين حقايق را انكار كردند . نه اينكه مجذوب علوم تجربى اروپاييها شدند ؟ خوب ، واقعا هم علوم تجربى ، حالا اين علوم تجربى . . . اروپاييها نيستند . خود اروپاييها علوم تجربى را از مسلمين آموختند . از دروغهاى بزرگ كه در دنيا گفتند يكى همين است كه حكماى يونان براى تجربه ارزش قائل نبودند ، مسلمين هم پيروى كردند . هم حكماى يونان قائل بودند و بيش از آنها مسلمين قائل بودند و فرنگيها هم اين را از مسلمين ياد گرفتند . مجذوب اين شدند كه راه علم در قديم راه فلسفه بوده و غلط بوده و يگانه راه صحيح براى همهء مسائل از جمله مسائل دينى تجربه و آزمايش است . بعد آمدند گفتند اساسا قرآن هم تمام راهها را تخطئه كرده غير از همين راه ؛ ببينيد قرآن مردم را فقط به مخلوقات و مشهودات و محسوسات ارائه داده ، گفته :