أَ فَلا يَنْظُرُونَ إِلَى الْإِبِلِ كَيْفَ خُلِقَتْ ، وَ إِلَى السَّماءِ كَيْفَ رُفِعَتْ ( 1 ) . خود مسلمين دائما گفتند و روى اين حرف اصرار هم كردند . خودشان آمدند به دنيا گفتند در توحيد اسلام غير از اين چيزى وجود ندارد ، يعنى اسلام خدا را به آن مفهوم عظيم ، به عنوان يك حقيقت بزرگ آفرينش كه غير قابل توصيف است ، به عنوان اينكه اساسا يك حس درونى انسان را به خدا پيوند مىدهد ، به همان مفهومى كه خود مسلمين اسم آن را وحدت وجود به يك معنا گذاشتند [ نمىداند ] . البته وحدت وجود خيلى حرفها دارد . اصلا آمدند تمام اين حرفها را انكار كردند . نتيجه اين شد كه آمدند گفتند توحيد اسلام يك مفهوم بسيار سادهء عوامانهء بدوى است در حدودى كه همان مردم عوام [ مىفهمند ، در حد فهم ] همان پيرزنى كه گفتند خدا را از كجا شناختى ؟ گفت : از اين چرخ نخ‌ريسى خودم ؛ توحيد اسلام در اين حد و اين پايه است . اين تقصير خود مسلمين است . هنوز هم در كتابهاى ما روى همين قضيه تكيه مىشود . يك جنايت بزرگ به اسلام همين است . اينكه قرآن از طريق سوق دادن مردم به خلقت رفته است ، مسلّم رفته است و بسيار بسيار راه خوبى هم هست ، اما كى قرآن به اين مطلب محدود كرده است ؟ خوب ، اين يك راهى است . اهميت قرآن به اين است كه جامع است ، يك راه بالخصوص نرفته . شما اگر كتابهاى عرفانى ، حتى همان كتابهاى بودايى [ را مطالعه كنيد ، مىبينيد ] تمام ، آن راه را رفته‌اند ، ديگر از اين راهها نرفته‌اند ولى قرآن از همهء راهها رفته . چرا ما اين مزيت را از قرآن بگيريم ؟ - من براى اينكه اهميت اقدام براى شناسايى اين طرز فكر اسلام بيشتر بشود يك مثالى داشتم كه فكر مىكردم اين براى عوام الناس مجهول باشد ولى براى دانشمندان اين قدر نمىدانستم . يك روز از مسجد برلن آمدم بيرون ، يك آقايى هم آمد بيرون . من پرسيدم شما مسلمان هستيد ؟ گفت : نه . گفتم : آلمانى هستيد ؟ گفت : بله . گفتم : پس چطور آمديد مسجد ؟ گفت : براى اينكه من دنبال يك مطلبى مىگردم كه گاهى هم مسجد مىآيم . گفتم : دنبال چه ؟ گفت : من خدايى كه مسيحيها و كليسا براى ما تعريف مىكنند قبول ندارم . دنبال يك چيز ديگر مىگردم و آن خدايى كه من شخصا براى خودم احساس مىكنم يك خدايى است كه شكل ندارد و در همه جا ، در همهء افراد و در گياهان مظاهرش را مىبينم ، و اين نشان مىدهد كه مردم امروز حتى

--> ( 1 ) . غاشيه / 17 و 18 .