خداشناسى كه در هر كسى مىگويند هست مربوط نيست . چنين حسى هم وجود نداشته باشد ، چون بشر عقل دارد ، فكر دارد ، علم دارد ، از راه علم و فكر و فلسفه ، از راه مطالعه كردن اشياء و واقعيات خارجى مىتواند خدا را بشناسد . تازه اين هم به سه كيفيت است . يكى از راه نظم موجودات : موجوداتى را مىبيند و در اين موجودات نظمى مشاهده مىكند و مىگويد اين نظم بدون نظم‌دهنده‌اى كه مدبّر باشد امكان‌پذير نيست . همهء اينها را ما توضيح مىدهيم . يكى ديگر از راه خلق است ، به نظم كارى ندارد . مىگويد اين عالم پيدا شده ، حادث است ، مخلوق است ، نبوده و پيدا شده ؛ چون پيدا شده است ، پيداكننده لازم دارد ؛ حادث است ، محدث لازم دارد . اين به نظم در اينجا كار ندارد . از آن جهت كه اين پيداشده‌اى هست ، پيداكننده برايش جستجو مىكند . راه سوم راه هدايت است . يعنى چه ؟ يعنى مىخواهد بگويد اين موجودات مخلوق ، اين خلق‌شده‌ها ، به پيدايشش من كار ندارم ، به نظم موجودى هم كه الآن دارند من كار ندارم ، يك چيز ديگرى ماوراى همهء اينها من در اشياء مشاهده مىكنم و آن مسألهء هدايت است . هدايت يعنى چه ؟ نظم مربوط به ساختمان بود ، اين مربوط به مسير حركت است . مىبينم كه هر مخلوقى در مسير خودش كه حركت مىكند كأنّه حركت خودش را از روى آگاهى انجام مىدهد ، يعنى يك قدرتى هست كه او را در مسير خودش هدايت مىكند . براى اينكه بدانيم در قرآن ما تمام اينها هست ، به طور اشاره عرض مىكنم : سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الْأَعْلَى ، الَّذِي خَلَقَ فَسَوَّى ، وَ الَّذِي قَدَّرَ فَهَدى ، وَ الَّذِي أَخْرَجَ الْمَرْعى ، فَجَعَلَهُ غُثاءً أَحْوى ( 1 ) . « الّذى خلق » خدا را به عنوان خالق مىشناسد . قرآن پر است [ از اين مضمون ] كه موجودات را به عنوان اينكه مخلوق هستند آيت حق مىداند ، يعنى خدا را به عنوان خالق [ معرفى مىكند ] . آيات ديگرى داريم كه موجودات را به عنوان اينكه منظم هستند و نظم دارند ، نظم حكيمانه‌اى دارند ، آيت خدا مىداند ، يعنى خدا را به عنوان ناظم و مدبّر عالم معرفى مىكند . آياتى هم داريم كه خدا را به عنوان هادى و راهنماى موجودات در مسيرشان معرفى مىكند .

--> ( 1 ) . اعلى / 1 - 5 .